Luận án tiến sĩ đánh giá thực trạng năng lực sẵn sàng ứng phó với một số bệnh tr

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI HOÀNG VĂN NGỌC ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG NĂNG LỰC SẴN SÀNG ỨNG PHÓ VỚI MỘT SỐ BỆNH TRUYỀN NHIỄM NHÓM A TẠI CỬA KHẨU VÀ SỰ CHẤP NHẬN CỦA KIỂM DỊCH VIÊN Y TẾ VỀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CAN THIỆP Chuyên ngành : Y tế công cộng Mã số : 62720301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Đắc Phu 2. Nguyễn Đăng Vững HÀ NỘI – 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Hoàng Văn Ngọc, nghiên cứu sinh khóa 32 trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Y tế công cộng, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy PGS.

Trần Đắc Phu và thầy PGS. Nguyễn Đăng Vững. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở thực hiện nghiên cứu.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kết này. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Tác giả luận án Hoàng Văn Ngọc 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh truyền nhiễm là những bệnh do vi sinh vật như vi khuẩn, virus, nấm hoặc ký sinh trùng gây nên.1 Ngày nay, toàn cầu hóa và sự phát triển của các phương tiện giao thông hiện đại đã cho phép người, động vật, thực vật và hàng hóa có khả năng dễ dàng di chuyển với số lượng lớn trên phạm vi toàn thế giới trong thời gian ngắn.2,3 Đại dịch COVID-19 là ví dụ điển hình của bệnh truyền nhiễm phát tán trên quy mô toàn cầu. Trước đại dịch này, nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, mới nổi và tái nổi đã được ghi nhận ở nhiều quốc gia trên thế giới.4-9 Tại Việt Nam, bệnh truyền nhiễm được phân loại thành 3 nhóm A, B, C theo mức độ nguy hiểm giảm dần, trong đó bệnh sốt vàng và cúm A(H7N9) là hai bệnh tiêu biểu nhóm A lây truyền qua trung gian truyền bệnh. Hai bệnh này cũng được WHO xếp vào nhóm bệnh có khả năng tạo thành sự kiện y tế công cộng khẩn cấp gây quan ngại quốc tế đòi hỏi phải thực hiện kiểm dịch quốc tế - theo Điều lệ Y tế quốc tế 2005 (IHR 2005).10,11 Mặc dù chưa ghi nhận tại Việt Nam, bệnh có nguy cơ cao xâm nhập vào nước ta do Việt Nam có mạng lưới giao thông đa dạng, là một trong những tuyến giao thương nhộn nhịp nhất thế giới.

Trung tâm kiểm dịch tại cửa khẩu là cơ quan tuyến đầu ngăn chặn bệnh truyền nhiễm xâm nhập vào trong nước. Đến năm 2014, Việt Nam có 13 Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế (TTKDYTQT) tại 13 tỉnh/thành phố. Chức năng chính của các Trung tâm này là giám sát, phòng ngừa và ứng phó kịp thời các bệnh truyền nhiễm và sự kiện y tế công cộng có nguy cơ xâm nhập qua cửa khẩu vào Việt Nam. Năng lực phòng chống bệnh truyền nhiễm tại các Trung tâm được đánh giá qua hai yếu tố chính là nhân lực và vật lực.

Nguồn lực con người là các kiểm dịch viên y tế, được xem là những “chiến sĩ” tuyến đầu trong cuộc chiến phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm. Do vậy, những “chiến sĩ áo trắng” này cần có đủ năng lực dự phòng các nguy cơ dịch bệnh tiềm tàng xâm nhập vào Việt Nam. Bên cạnh đó, cơ sở vật chất, trang thiết bị đầy đủ; khả năng huy động nhân 2 lực, vật lực tối ưu và khả năng lập kế hoạch phòng chống dịch bệnh phù hợp là chìa khóa trong phòng chống bệnh truyền nhiễm. Tuy nhiên, nghiên cứu về năng lực phòng chống bệnh truyền nhiễm tại Trung tâm Kiểm dịch trên thế giới và tại Việt Nam còn hạn chế.

Hiện có rất ít can thiệp nâng cao năng lực phòng chống bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam. Các can thiệp đào tạo, tập huấn truyền thống trực tiếp đòi hỏi nhiều thời gian, nguồn lực và sự tập trung của các cán bộ kiểm dịch trong khi kiểm dịch viên y tế thường làm việc tại các cửa khẩu phân bố rộng, xa trung tâm. Do đó, giảng dạy trực tuyến đã được xây dựng trong kế hoạch quốc gia nhằm đào tạo các cán bộ kiểm dịch y tế quốc tế từ xa. Bên cạnh đó, từ năm 2015, nhằm nâng cao năng lực về phòng chống bệnh truyền nhiễm, Bộ Y tế quyết định sáp nhập Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế vào Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh/thành phố nhằm tinh giản biên chế và tinh gọn tổ chức bộ máy.

Tuy nhiên, khả năng chấp nhận, những rào cản và thách thức về hình thức đào tạo trực tuyến cho kiểm dịch viên y tế và hiệu quả của việc sáp nhập đối với công tác kiểm dịch y tế biên giới vẫn chưa được nghiên cứu. Từ thực tiễn, cơ sở khoa học nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá thực trạng năng lực sẵn sàng ứng phó với một số bệnh truyền nhiễm nhóm A tại cửa khẩu và sự chấp nhận của kiểm dịch viên y tế về một số giải pháp can thiệp” với 02 mục tiêu: 1. Mô tả thực trạng năng lực sẵn sàng ứng phó với một số bệnh truyền nhiễm nhóm A (sốt vàng, cúm A(H7N9)) tại 13 Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế năm 2014. Đánh giá kết quả một số giải pháp can thiệp nâng cao năng lực ứng phó với bệnh truyền nhiễm tại Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế năm 2015 -2019.

3 Chương 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Kiểm dịch y tế Khái niệm “kiểm dịch” bắt nguồn từ tiếng Ý là “Quaranta giorni”, nghĩa là 40 ngày. Khái niệm này có từ năm 1377, liên quan đến bệnh dịch hạch; người đứng đầu cảng biển Ragusa (khi đó thuộc Cộng hòa Venetian) chính thức quy định thời gian cách ly 30 ngày đối với tàu, trở thành 40 ngày đối với du khách trên đất liền khi tới cảng.12 Năm 1951, các quốc gia thành viên của WHO đã thông qua Điều lệ vệ sinh quốc tế, sau đó được đổi tên thành Điều lệ y tế quốc tế (IHR) vào năm 1969.

Điều lệ này quy định phải thực hiện kiểm dịch y tế với 06 bệnh, bao gồm tả, dịch hạch, sốt vàng, sốt phát ban, sốt hồi quy và đậu mùa.13,14 Đến năm 2005, IHR quy định, kiểm dịch y tế là nghĩa vụ của 194 nước thành viên, trong đó có Việt Nam. Mỗi quốc gia cần xây dựng năng lực cần thiết để kiểm soát dịch bệnh ngay tại các cửa khẩu. Kiểm dịch y tế cũng được định nghĩa thống nhất: “Kiểm dịch y tế là việc kiểm tra y tế để phát hiện các bệnh phải kiểm dịch và giám sát các bệnh truyền nhiễm đối với người, các phương tiện vận tải khi nhập cảnh, xuất cảnh, những hành lý, hàng hóa, bưu phẩm, bưu kiện khi nhập khẩu, xuất khẩu phù hợp với các quy định của Điều lệ quốc tế về kiểm dịch y tế”. Hiện khái niệm này được áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới.

Kiểm dịch y tế trên thế giới - Kiểm dịch y tế tại Hoa Kỳ Thời kỳ đầu, khi chính quyền liên bang Hoa Kỳ được thành lập năm 1798, các hoạt động kiểm dịch y tế do chính quyền các tiểu bang đơn lẻ thực 4 hiện để ngăn chặn sự xâm nhập của dịch bệnh. Đến năm 1878, Quốc hội thông qua luật kiểm dịch liên bang. Năm 1944, Luật Y tế công cộng cho phép Chính phủ liên bang nhiều quyền hạn hơn về các hoạt động kiểm dịch. Bộ Y tế công cộng được phép triển khai các hoạt động nhằm ngăn ngừa sự lây lan của các bệnh dịch truyền nhiễm từ các quốc gia khác xâm nhập vào Hoa Kỳ.

Đến năm 1967, Bộ phận kiểm dịch được chuyển giao cho Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC). Hiện có 20 trạm kiểm dịch trên toàn Hoa Kỳ. Danh sách các bệnh phải kiểm dịch được thực hiện theo sắc lệnh của tổng thống. Các bệnh bắt buộc có trong danh sách bao gồm tả, bạch hầu, lao truyền nhiễm, dịch hạch, đậu mùa, sốt vàng, sốt xuất huyết do vi rút (như Marburg, Ebola và Congo-Crimean) và hội chứng hô hấp cấp tính nặng.15,16 Các trạm kiểm dịch có nhiệm vụ thực hiện: + Kiểm tra tờ khai và kiểm tra tàu để xác định các yếu tố nguy cơ; + Thu thập và xem xét kết quả khám sức khoẻ ở nước ngoài của những người nhập cảnh; + Tiếp xúc với những người tị nạn và người được phóng thích, quan sát những dấu hiệu bệnh; + Cung cấp thông tin về tình trạng tàu và hành khách khi có yêu cầu của thanh tra viên hoặc các cơ quan có thẩm quyền; + Kiểm tra bằng mắt thường và các thiết bị đánh giá nhanh để phát hiện dấu hiệu, triệu chứng của bệnh cần kiểm dịch; + Cách ly và xử lý các đối tượng bị ốm khi cần; + Giám sát, kiểm tra việc nhập khẩu động vật, thực vật để đảm bảo quá trình được thực hiện đúng quy định nhằm phòng ngừa những bệnh truyền từ động, thực vật sang người và phòng tránh những nguy cơ đe dọa sức khoẻ cộng đồng.17 5 - Kiểm dịch y tế tại Úc Kiểm dịch y tế tại Úc đã được quy định trong hiến pháp.

Trên cơ sở đó, các Luật Kiểm dịch y tế được ban hành để áp dụng chung cho toàn quốc và riêng từng bang. Luật của từng bang không được quy định trái với luật chung toàn quốc. Bộ Y tế chịu trách nhiệm chính trong việc xây dựng và thực thi Luật Kiểm dịch y tế. Kiểm dịch y tế tại các sân bay, cảng được giao trách nhiệm cho Cục Dịch vụ Kiểm dịch và Thanh tra (Australian Quarantine and Inspection Service-AQIS) thuộc Bộ Nông, Ngư nghiệp và Rừng.

Quy trình kiểm dịch được thực hiện trước khi đến cửa khẩu, tại cửa khẩu và khi rời cửa khẩu. Hành khách, hàng hoá được giám sát, kiểm tra ngay từ nơi xuất xứ thông qua hồ sơ.18,19 - Kiểm dịch y tế tại Canada Những hoạt động kiểm dịch đầu tiên được thực hiện có tổ chức tại Canada vào năm 1710 khi người nhập cư châu Âu gia tăng, các tàu đến cảng. Hiện nay, để ngăn chặn sự lây lan các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng, Cơ quan Y tế công cộng Canada thực hiện Luật Kiểm dịch tại tất cả các cửa khẩu quốc tế 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần. Tuy nhiên, không có các trạm kiểm dịch y tế tại các cửa khẩu nhỏ, lưu lượng hàng hoá, phương tiện và hành khách đi lại ít.

Nhân viên hải quan kiêm nhiệm kiểm dịch viên với toàn quyền như một cán bộ kiểm dịch.