Luận án tiến sĩ đánh giá sự biến đổi của một số gen mã hóa enzyme chuyển hóa xen

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI VŨ THỊ HUYỀN ĐÁNH GIÁ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA MỘT SỐ GEN MÃ HÓA ENZYM CHUYỂN HÓA XENOBIOTICS Ở NAM GIỚI VÔ SINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI VŨ THỊ HUYỀN ĐÁNH GIÁ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA MỘT SỐ GEN MÃ HÓA ENZYM CHUYỂN HÓA XENOBIOTICS Ở NAM GIỚI VÔ SINH Chuyên ngành : Y Sinh học - Di truyền Mã số : 62720111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Đức Phấn 2. Nguyễn Thị Trang HÀ NỘI - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ADN : Deoxyribonucleic acid (Acid Nucleic) CYP1A1 : Cytochrome P4501A1 GSTs : Glutathione-S-transferases HOS : High oxidative stress (Mức độ stress oxy hóa cao) LOS : Low oxidative stress (Mức độ stress oxy hóa thấp) MDR : Multifactor dimensionality reduction NAT2 : N-acetyl-transferase 2 NST : Nhiễm sắc thể. OAT : Oligo astheno teratozoospermia (Mật độ di động tiến tới và tỷ lệ hình thái bình thƣờng thấp hơn ngƣỡng tham khảo) OS : Oxidative stress (Stress oxy hóa) SNP : Single nucleotide polymorphism TDĐ : Tinh dịch đồ WHO : Tổ chức y tế thế giới X : Xenobiotics LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi là Vũ Thị Huyền, nghiên cứu sinh khóa 34, Trƣờng Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Y Sinh học - Di truyền, xin cam đoan: 1.

Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của Thầy Trần Đức Phấn và Cô Nguyễn Thị Trang. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã đƣợc công bố tại Việt Nam 3. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã đƣợc xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Ngƣời viết cam đoan ký và ghi rõ họ tên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Tình hình vô sinh và vô sinh nam. Khái niệm vô sinh và vô sinh nam. Tình hình vô sinh và vô sinh nam trên thế giới.

Tình hình vô sinh và vô sinh nam ở Việt Nam. Các nguyên nhân vô sinh nam. Nguyên nhân di truyền. Nguyên nhân sinh hóa.

Nguyên nhân do nội tiết. Bệnh lý ảnh hƣởng khả năng sinh sản ở nam giới. Độ tuổi sinh sản. Môi trƣờng.

Xenobiotics và quá trình chuyển hóa xenobiotics trong cơ thể. Khái niệm xenobiotics. Chuyển hoá Xenobiotics. Thành phần phức hợp enzym chuyển hóa xenobiotics.

Biến đổi gen chuyển hóa sinh học xenobiotics. Đặc tính của enzym mã hóa bởi gen chuyển hóa xenobiotics. Các gen mã hóa enzym chuyển hóa xenobiotics chủ yếu. Một số phƣơng pháp phát hiện đa hình gen.

39 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng, thời gian và địa điểm nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các chỉ số nghiên cứu. Xử lý số liệu. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu.

61 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. So sánh kết quả của kỹ thuật ARMS-PCR với kết quả giải trình tự gen. Đặc điểm về tuổi của nhóm vô sinh và nhóm đối chứng. Biến đổi nucleotid của các gen CYP1A1, NAT2, GSTP1.

Phân bố kiểu gen và sự tƣơng ứng với cân bằng Hardy-Weinberg ở nhóm vô sinh và nhóm chứng. Kết quả nghiên cứu đa hình gen CYP1A1 2455A>G. Kết quả nghiên cứu đa hình gen NAT2 481C>T(rs1799929). Kết quả nghiên cứu đa hình gen NAT2 590 G>A (rs1799930).

Kết quả nghiên cứu đa hình gen GSTP1 313G>A (rs1695). Kết quả nghiên cứu đa hình gen GSTP1 341C>T(rs1138272). Mối liên quan giữa đa hình gen GSTP1; NAT2 và CYP1A1 với vô sinh nam. Mối liên quan giữa đa hình gen GSTP1; NAT2 và CYP1A1 giữa nhóm vô sinh và nhóm chứng.

Mối liên quan giữa mức độ stress oxy hóa trong tinh dịch ở bệnh nhân nam có đa hình gen chuyển hóa xenobiotics. 85 Chƣơng 4: BÀN LUẬN. Về độ tin cậy của phƣơng pháp ARMS - PCR dùng trong nghiên cứu 88 4. Đặc điểm về tuổi của đối tƣợng nghiên cứu.

Bàn về các biến đổi nucleotid của các gen CYP1A1, NAT2, GSTP1 với vô sinh. Phân bố kiểu gen và sự tƣơng ứng với cân bằng Hardy-Weinberg ở nhóm vô sinh và nhóm chứng. Sự phân bố kiểu gen và mối liên quan giữa đa hình gen CYP1A1 2455A>G với vô sinh nam nguyên phát. Về phân bố kiểu gen và mối liên quan giữa đa hình gen NAT2 481C>T(rs1799929) và NAT2 590 G>A (rs1799930) với vô sinh nam nguyên phát.

95 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Về phân bố kiểu gen và mối liên quan giữa đa hình gen GSTP1 313G>A (rs1695) và GSTP1 341C>T(rs1138272) với vô sinh nam nguyên phát. Mối tƣơng quan giữa các biến đổi nucleotid thƣờng gặp của các gen CYP1A1, GSTP1 và NAT2 với vô sinh nam nguyên phát. Mối tƣơng quan giữa đa hình gen CYP1A1, GSTP1 và NAT2 với vô sinh nam nguyên phát.

Mối liên quan giữa mức độ stress oxy hóa trong tinh dịch ở bệnh nhân nam có đa hình gen chuyển hóa xenobiotics. 122 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Một số chỉ số TDĐ theo tiêu chuẩn WHO 2010 .2: Đặc tính của enzym chuyển hóa. Các dạng SNP của gen CYP1A1.

Trình tự mồi của các đa hình gen CYP1A1 2455A>G (I462V), NAT2 590G>A (R197Q); NAT2 481C>T(L161L) và GSTP1 313G>A (I105V); GSTP1 341C>T(A114 V). Chu trình luân nhiệt của phản ứng ARMS-PCR. So sánh kết quả của kỹ thuật với kết quả giải trình tự gen của các mẫu kiểm chứng. Phân bố nhóm tuổi của nhóm vô sinh và nhóm chứng.

Phân bố kiểu gen và giá trị dị hợp tử của các đa hình gen chuyển hóa xenobiotics ở nhóm chứng. Phân bố kiểu gen và giá trị dị hợp tử của các đa hình gen chuyển hóa xenobiotics ở nhóm vô sinh. Kết quả phân tích kiểu gen của đa hình CYP1A1 2455A>G. Kết quả phân tích alen của đa hình CYP1A1 2455A>G.

Kết quả phân tích kiểu gen của đa hình gen NAT2 481C>T (rs1799929). Kết quả phân tích alen của đa hình gen NAT2 481C>T (rs1799929). Kết quả phân tích kiểu gen của đa hình gen NAT2 590 G>A (rs1799930). Kết quả phân tích alen của đa hình gen NAT2 590 G>A (rs1799930).

Kết quả phân tích kiểu gen của đa hình gen GSTP1 313G>A (rs1695). Phân tích alen của đa hình gen GSTP1 313G>A (rs1695). Kết quả phân tích kiểu gen của đa hình gen GSTP1 341C>T(rs1138272). 75 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Kết quả phân tích alen của đa hình gen GSTP1 341C>T(rs1138272). Kết quả phân tích kiểu gen kết hợp 2 đa hình NAT2 và GSTP1 ở nhóm vô sinh và nhóm chứng. Kết quả phân tích kiểu gen kết hợp 2 đa hình CYP1A1 và NAT2 ở nhóm vô sinh và nhóm chứng. Kết quả phân tích kiểu gen kết hợp 2 đa hình GSTP1 và CYP1A1 ở nhóm vô sinh và nhóm chứng.

Tổ hợp tƣơng tác gen có giá trị nhất ở các locus của các đa hình gen hệ thống Xenobiotics ở bệnh nhân vô sinh nam. Sự phân bố các mức độ OS trên nhóm bệnh và nhóm chứng. Sự phân bố số lƣợng đa hình gen chuyển hóa xenobiotics giữa các mức OS ở nhóm bệnh. Một số đa hình của gen NAT2.

Phân bố đa hình 313G>A gen GSTP1 trong nghiên cứu của Xiong D. 103 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC BIỀU ĐỒ Biểu đồ 3. Các kiểu tổ hợp gen có giá trị tiên đoán cao nhất. 84 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Quá trình biến đổi của Xenobiotics trong cơ thể.

Hình ảnh quang phổ của Cytochrom P450. Chu trình phản ứng của Cyt.P450 trong chuyển hóa thuốc. Vị trí của gen CYP1A1 trên NST 15. Quá trình chuyển hóa giai đoạn I của benzo[a]pyrene.

Sơ đồ phản ứng của Glutathione khử. Họ gen GSTs. Vị trí của gen GSTP1 trên NST 11. Vị trí của gen NAT2 trên NST 8.

Quá trình acetyl hóa của NAT2. Máy đo quang phổ Nanodrop 2000. Kết quả điện di sản phẩm PCR. Kết quả điện di tự động QSEP100 sản phẩm PCR.

Kết quả điện di tự động QSEP100 sản phẩm PCR. Kết quả điện di tự động QSEP100 sản phẩm PCR. Hình ảnh giải trình tự đoạn gen CYP1A1 chứa vị trí 2455A>G. Hình ảnh giải trình tự đoạn gen chứa vị trí 481 C>T gen NAT2.

Hình ảnh giải trình tự đoạn gen chứa vị trí 590G>A gen NAT2. Hình ảnh giải trình tự đoạn gen chứa vị trí 313G>A gen GSTP1. Hình ảnh giải trình tự đoạn gen chứa vị trí 341C>T gen GSTP1. Kết quả đo mức độ oxy hóa tinh dịch.

57 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Vô sinh là tình trạng bệnh lý gặp ở 12%-15% cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản, tƣơng đƣơng 50-80 triệu ngƣời trên thế giới [1]. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 1985), có khoảng 20% là vô sinh không rõ nguyên nhân (KRNN), 80% có nguyên nhân, trong đó vô sinh do nữ chiếm 40%, do nam chiếm 40% và do cả vợ và chồng là 20%. Có rất nhiều nguyên nhân gây ra vô sinh ở nam giới, mỗi nguyên nhân cần có cách điều trị khác nhau. Vì vậy, để có hiệu quả cao trong điều trị, việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây ra vô sinh là hết sức quan trọng giúp cho các bác sĩ lâm sàng quyết định phƣơng pháp điều trị tối ƣu nhất.

Trong những năm trở lại đây, một trong những nguyên nhân vô sinh đã và đang đƣợc nghiên cứu là sự mất cân bằng trong chuyển hóa các chất của cơ thể, trong đó có chuyển hóa xenobiotics. Xenobiotics là các chất không có nguồn gốc từ sinh vật, trong đó có nhiều chất có hại với sức khỏe con ngƣời, có thể là nguyên nhân gây vô sinh. Khi quá trình chuyển hóa xenobiotics bị rối loạn, xuất hiện tình trạng tích tụ các xenobiotics và sản phẩm chuyển hóa của chúng trong cơ thể, bao gồm các gốc tự do không có lợi.