Luận án tiến sĩ đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện trong một số tác phẩm hiện thực phê

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------- NGUYỄN THỊ HOÀI AN ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM HIỆN THỰC PHÊ PHÁN CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------- NGUYỄN THỊ HOÀI AN ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM HIỆN THỰC PHÊ PHÁN CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 62 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS. TRẦN TRÍ DÕI PGS. NGUYỄN HỮU ĐẠT HÀ NỘI - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi, không sao chép từ các công trình nghiên cứu khác. Nguồn số liệu sử dụng trong nghiên cứu này là trung thực, đáng tin cậy.

Tôi là người trực tiếp thống kê và xây dựng các bảng số liệu. Các ý kiến khoa học nêu trong luận án được tác giả kế thừa và trích nguồn theo đúng quy định. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hoài An LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu đề tài “Đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện trong một số tác phẩm Hiện thực phê phán của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao” tôi đã nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo nhiệt tình của các thầy cô giáo để hoàn thành luận văn này. Với tình cảm chân thành, tôi bày tỏ lòng biết ơn đối với Ban giám hiệu, phòng Sau Đại học, Khoa Ngôn ngữ – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, các thầy giáo, cô giáo đã tham gia quản lý, giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu.

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn đặc biệt đến PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt– người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ về kiến thức, tài liệu và phương pháp để tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu khoa học này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Sở GD&ĐT Vĩnh Phúc, Ban giám hiệu Trường THPT Bình Xuyên, các đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã động viên, cổ vũ, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong suốt quá trình thực hiện đề tài, song luận án có thể còn có những mặt hạn chế, thiếu sót. Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp và sự chỉ dẫn của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC CHÚ THÍCH VIẾT TẮT. 3 DANH MỤC BẢNG. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa của luận án. Bố cục của luận án.

TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ kể chuyện nói chung. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao.

Cơ sở lý luận và một số khái niệm quan yếu. Điểm nhìn nghệ thuật. Ngôn ngữ kể chuyện. Tình thái trong ngôn ngữ kể chuyện .37 Tiểu kết chương I.

NGÔN NGỮ NGƢỜI KỂ CHUYỆN TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM HIỆN THỰC PHÊ PHÁN CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO. Điểm nhìn của ngƣời kể chuyện. Kết quả thống kê. Phân tích kết quả.

Ngôn ngữ kể. Kết quả thống kê, phân loại sự kiện. Phân tích kết quả. Ngôn ngữ miêu tả.

Về phương pháp miêu tả. Đặc điểm ngôn ngữ miêu tả. Giá trị phong cách của ngôn ngữ miêu tả .85 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu kết chương 2. NGÔN NGỮ NHÂN VẬT TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM HIỆN THỰC PHÊ PHÁN CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO (ĐỐI THOẠI VÀ ĐỘC THOẠI NỘI TÂM).

Ngôn ngữ đối thoại. Kết quả thống kê. Phân tích, miêu tả. Vai trò của ngôn ngữ đối thoại.

Ngôn ngữ độc thoại nội tâm. Kết quả thống kê. Phân tích, miêu tả. Vai trò của độc thoại nội tâm.

131 Tiểu kết chương 3. CÁC PHƢƠNG TIỆN VÀ NGHĨA TÌNH THÁI TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM HIỆN THỰC PHÊ PHÁN CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO. Kết quả thống kê. Phân tích kết quả.

Nghĩa tình thái. Mối quan hệ giữa điểm nhìn với nghĩa tình thái. Vai trò của các phƣơng tiện tình thái. Tình thái thể hiện phong cách, chủ quan của nhà văn.

Tình thái góp phần xây dựng tính cách nhân vật. Tình thái góp phần thể hiện các giá trị nghệ thuật. 163 Tiểu kết chương 4. 174 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

178 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 186 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHÚ THÍCH VIẾT TẮT Độc thoại nội tâm : ĐTNT Hiện thực phê phán : HTPP Người kể chuyện : NKC Nhân vật : NV Tỉ lệ : TL Tiểu từ tình thái : TTTT Tổng số : TS Số lượng : SL 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Các điểm nhìn của người kể chuyện .2: Kể chuyện theo điểm nhìn bên trong .3: Các loại sự kiện trong tác phẩm .4: Diễn biến của sự kiện trong tác phẩm .1: Cuộc thoại và lượt lời trong tác phẩm của Nguyễn Công Hoan .2: Cuộc thoại và lượt lời trong tác phẩm của Nam Cao .3: Phân loại cuộc thoại dựa trên số nhân vật tham gia .4: Đối thoại liền mạch và ngắt quãng .5: Tình huống cuộc thoại trong một số tác phẩm của Nguyễn Công Hoan .6: Tình huống cuộc thoại trong một số tác phẩm của Nam Cao .7: ĐTNT trong tác phẩm Nguyễn Công Hoan .8: ĐTNT trong tác phẩm Nam Cao .9: Lời ĐTNT trong một số tác phẩm của Nguyễn Công Hoan .10: Lời ĐTNT trong tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao .11: Ngữ nghĩa của lời độc thoại nội tâm .1: Tần suất sử dụng các phương tiện tình thái .2: Phân loại phương tiện tình thái .3: Phân bố các phương tiện tình thái trong ngôn ngữ kể chuyện .4: Nghĩa tình thái trong ngôn ngữ kể chuyện .5: Bảng thống kê nghĩa và các phương tiện tình thái .6: Các phương tiện tình thái cảm thán trong truyện ngắn "Dì Hảo" .7: Thán từ tình thái “Mẹ kiếp” trong truyện ngắn Nam Cao. 170 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Ngôn ngữ kể chuyện là một trong các yếu tố quan trọng tạo nên giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm tự sự. Nó trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành như ngôn ngữ học, văn học, thi pháp học, lí luận văn học. Tìm hiểu ngôn ngữ kể chuyện trong tác phẩm tự sự là một hướng nghiên cứu hiện đại hiện đang thu hút được nhiều sự quan tâm, chú ý từ những người nghiên cứu. Văn học Hiện thực phê phán giai đoạn 1930 – 1945 là dòng văn học có đóng góp lớn với tiến trình phát triển của tiếng Việt hiện đại.

Ra đời trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, các tác phẩm văn học HTPP đã nói lên tiếng nói phê phán mạnh mẽ với xã hội đương thời, nhằm vạch trần bản chất xấu xa của giai cấp bóc lột bằng một thủ pháp riêng. Một trong những yếu tố làm nên “cái riêng” của văn học HTPP được thể hiện ở ngôn ngữ kể chuyện. Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có mấy công trình đi sâu vào nghiên cứu vấn đề này. Trong dòng văn học HTPP Việt Nam giai đoạn 1930-1945, Nguyễn Công Hoan và Nam Cao là hai nhà văn xuất sắc nhất.

Mấy chục năm qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về họ tập trung chủ yếu trên các phương diện: văn học, thi pháp học, lí luận văn học. Trên phương diện ngôn ngữ học, việc nghiên cứu cũng mới chỉ thực hiện ở “diện” mà chưa đi sâu vào “điểm”. Cụ thể, nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao hiện là khu vực còn bỏ trống. Trong khi đó, một số tác phẩm HTPP của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao lại được lựa chọn đưa vào sách giáo khoa và giảng dạy trong nhà trường.

Bởi thế, việc lựa chọn đề tài “Đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện trong một số tác phẩm hiện thực phê phán của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao” theo chúng tôi là vô cùng cần thiết. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn HTPP của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao được nghiên cứu theo đặc thù và hệ lí thuyết của ngôn ngữ học. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phạm vi nghiên cứu của luận án là ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn ngữ nhân vật, các phương tiện và nghĩa tình thái trong một số tác phẩm Hiện thực phê phán của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao được lựa chọn và in trong tuyển tập: Nguyễn Công Hoan tuyển tập và Nam Cao tuyển tập của NXB Văn học ấn hành năm 2012. Sở dĩ chúng tôi chọn các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn vì cả hai nhà văn đều rất thành công ở thể loại này.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án nhằm làm rõ đặc điểm sử dụng ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, góp phần khẳng định phong cách nghệ thuật trong sử dụng ngôn ngữ của hai nhà văn. Từ đó, luận án đưa ra một số nhận xét về đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện của văn học Hiện thực phê phán Việt Nam 1930 - 1945. Nhiệm vụ Luận án có những nhiệm vụ cụ thể sau đây: - Tổng quan tình hình nghiên cứu và xây dựng khung lí thuyết phục vụ cho nghiên cứu về ngôn ngữ kể chuyện nói chung và ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao nói riêng.

- Miêu tả và phân tích đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao trong sự tương quan, so sánh về ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn ngữ nhân vật và tình thái trong ngôn ngữ kể chuyện. - Đánh giá hiệu lực của ngôn ngữ kể chuyện trong việc xây dựng nhân vật điển hình cũng như phong cách nhà văn. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp, thủ pháp nghiên cứu sau đây: 4.