Luận án tiến sĩ chuyện nôm bình dân của người việt lịch sử hình thành và bản chấ

BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 'TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VĂN KIỀU THU HOẠCH TRUYỆN NÔM BÌNH DÂN CỦA NGƯỜI VIỆT - LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ BẢN CHẤT THÊ LOẠI CHUYÊN NGÀNH: Văn học dân gian MÃ SỐ: 50407 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN HÀ NỘI - 1996 Trang Mota Wise eee e0. NÌSTie si fordfosi he 615 cán eee aT HƯỢHHG: MO biaas6ieis))1603 Suðieskss,sasls.eusVlie's š š,Slo+E:eiec-si9090%51:99.e se is 1 Lịch sử hình thành và qúa trình phát triển thể loại truyên Nôm bình dân. CHưƯƠng Hồ H44 se.s1%©'Ó2 1 Thi phấp truyên Nôm bình dân.e «+ c6 1 se {S1 S1 16616 1616 86116161 16 61e se e TÔÏT Chức năng tư tưởng - thẩm mỹ của truyện Nôm bình dân, ID: TIẾT sờ ca xi1 6e l6/8562si6s241826lEu96165/ã20/4001812121112.5)93 10046122 Tanh muc tài: liêu-tham ElaO;sses/seas2ev 6/9656 2 s2 29 HH TÚC v(ei29612:6:30 6iei4:e/4/6/306/64016⁄8 sv3iâr8oS40478/9/250/63656 5. TU CẬP THIẾT CỬ: Đề TÀI NGHUẤI CỬU, Trước Cách meng theng Tấm ở nước te, nhiều truyện Nôm pink dén củc người Việt (ngư logi Tống Trên Cúc Hoe, Phem Công Cúc Hoe, Phạm Tếi Ngọc Hoe .) de được phiên êm, xuất ben .Ì hưng việc nghiên cửu, tầm hiểu 12gi truyện nềy thÌ thet gự chưa mấy si chủ ¥.

Chỉ từ seu năm 1945, nhết le từ seu năm 1954 trở lẹi đêy, thi loại truyên này mới được giới khoe học quen têm nhiều hơn. Tuy nhiên,phềỀn lớn cẽc bềi viết hầu nhờ mới chỉ tệp truag vềo việc bình giã ý nghĩc tư tưởng củe từng truyện Nôm cụ thé,con việc nghiên cứu truygn Ném binh Gén một cách tổng thể trên bình diện thể loi thì vẫn chưa có một chuyên khao neo, Vi thé trong nhiều thệp kỈ nay, từ cếch gọi tên thể loei (binh dén hey khuyết darh) đếển quen niêm về thể loại (văn học hey văn hạc đên gien) cũng đều che cd sự thống nhết trong giới khoa học, Do tình hằnh như véy, vấn đề nghiên cứu truyện Nôm bình đế của người Việt từ góc dộ thể loại 1š một đề tài vis đếp ứng được nhing doi hoi bẩy léu cue giới khoe hoc, vire gop phén lem seng to một sổ vấn đỀ 1Í luậện có tính đặc thù cue truyện Kôm bình đên nói riêng, củe văn học ^. 7 a đến gien nuoc te noi chung. TÌNH IÌNH KGHUÔi CỬU ĐE TÀI Xh# phần trên é£ trình bềy, hều hết cốc bèi viết về truyén Ném binh dén (khoeng 15 bei - xem The muc them khảo) trong mếy chục năm qua chủ yếu là bàn về giá trị tư tương của một truyện Nôm cu thể; còn số bài viết nhằm tìm hiểu thể loại truyện Nôm bình dân nối chưng chiếm số lưông rất Ít, chỉ khoảng vài ba bài.

Có thể kể: Bùi Văn Nguyên với truy ên Nôm khuyết danh, môt hiện tượng đặc biệt của van hoc Viét Nam" (Tập san Nghiên cứu văn học, số 7 - 1960); Đăng Thanh Lê với "Nhân vật phu nữ qua mot số truyện Nôm" (Tạp chí Văn học, số 2 - 3 - 1968); Nguyễn Lộc với "Nhưng vấn đề xa hôi trong truyên Nôm bình dân" ( Tạp chí Vền học, số 4 - 1969); Vu TỐ Hảo với "Mối quan hệ giữa truyên Nôm bình dân và văn học dân gian" (Tap chí Văn học, số 4 - 1980). Sách có viết về truyên Nôm bình dân có thể kể: Giáo trình lich sử văn học Viêt Nam, Tập III cua Lê TrÝ Viễn, Lê Hoài Nam. Trong số sách này chỉ có 3 téc giả viết tương đối tập trưng về thể loai truyên Nôm, đó là Lê Hoài Nam với chương = 3 " Truyen Nêm khuyết danh", Nguyên Lộc với chương "?ruyện Ñôm bình đân", về Đặng Thanh Lệ với chương "Truyện Nôm ; thể logi tiểu thuyết cỗ điển Việt Nam"; tuy nhiên ý kiến cũng cồn ở mức sơ lược, như Lê Hoài Ñam đã ghỉ nhận : ",.„ Chỉ 1à một số ý kiến sơ bộ, chủ yếu nhằm giới thiệu qua một vấn dề rất phức tẹp lề vấn đỀ truyện Nôm", Cố thể nơi,từ trước tới nay, truyện Nôm chủ yếu mới chỉ được tầm hiểu trong cếc công trình văn học sử. Hà khuynh hương chung của những người viết văn học sử là thường đổi xử với truyện Nôm như 1ầ những tếc phẩm văn học viết,và vì thế, da đặt chúng vào từng thời kỳ văn học nhất định để xem xet, đønh giá cùng với các tec gia tac phẩm khác củe thời kỳ đó.

Chẳng hạn, bộ Lược theo lich sử văn học Việt Nem(1957) của nhóm Lê Quý Đôn, thì giới thiêu cếc truyện Nôm Vương Tường, Trê Gsc, Trinh Thử, Thạch Sanh như lồ nhữhg "tác phẩm vô danh" từ thế kỷ 13 đến thể kỷ 15. Còn các truyện Ném co tén tec gia như Hoa tiên, Sơ kính tân treng,Truyậ Kiều, về một loet các truyện Ném được gọi 1ồ "tac phẩm 1ô danh" như Nhị độ mai, Phen Trần, Bích Câu kỳ ngộ, Quan Am Thị kính, Phem Công: Cúc Hoa, Tống Trên Cúc Hoa, ‘Phem Tãi Ngoc Hoe, Phuong Hos, tu tềi thì được giới thiêu 6 thời kỳ từ thể kỷ 18 đến đều thế kỹ 2. ổ”b (1965) troag Tủ s ° vy sa - LA - Giøo trình lich sử văn học Việt Nem, Tập III, °O> Oy ee A % TA a “ ch Đại học sư phạm Hồ Nội, do Lê Trí Viền, Phen Côn, Đặng Thenh Lê, Phẹm Văn Luận, Lê Hoei mm. Ñem biên soạn, truyện Nôm cung được giới thiệu vao giai đoạn giữa thể kỷ 18 đều thể kỹ 19, với một chương có tính chất khếi quét nhan éề "Truyện Nôm khuyết denh", ve litn seu đó 1ề phền giới thiệu cụ thể ba truyện Nôm Nhị độ mại ,;Tống Trên Cúc Hoe; Lêm tuyền kỳ ngô.

Đến bộ Văn học Việt Nem nue cuối thế kỹ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, Tập I1, (1978) do Nguyễn Lộc biên soạn, vấn đề truyện Nôm đề được trình bềy tương đối toàn điện từ vấn đề nguồn gốc, phân loại đến vấn đề nôi dung xe hội và đặc điểm nghệ thuật, tuy vậy cũng chỉ ở mức tống quát, khéi quét trong chương "Truyện Nôm bình đên", sau các truyện Hoa tiên, Sơ kính tên trang, Truyện Kiều được giới thiệu như 1à nhưng tác phẩm văn học cố tên kéc giã của giai đoạn văn học sử này. Con ở chính cec sach viết về văn học đân gian như Vay học dân gian, Tập 1, (1972) do Đỉnh Gia Khánh - Chu Xuâi Diên biên soạn, như Tìm hiểu tiến trình văn học dân gien Việt Nem (1974) của Gao Huy Đỉnh, Nghiên cứu tiến trình lịch st che vin hoc dn gien Viét Nem (1978) cus Đồ Bình Trị thì truyện Nôm lại chỉ được đề cập đến như một thé loại gền với văn học đên gian về do đó nó đa không được trinh bey trong một chương mục đềnh riêng cho thể loại ney. Việc đặt cốc truyên Nôm được coi là "vô danh", hoặc "khuyết danh", hoặc "bình dân" vào một thời kỳ lịch sử “ ` a : + nhất định để xem xét có thể lồ do yêu cều cền thiết của - 5 ~ một công trình văn hạc sử. Song nhết loẹt đặt những truyi Nôm ấy vho giai đoạn từ giữa thế kỷ 18 đến đều thể kỷ 19 ,thệm chÝ co một số truyên Nôm cồn được đặt vềo giei đoạr sớm hơn nữa tức le tir thé ky 13 dém thé ky 15, thi rõ rèng lề không ổn, Bởi trong thực tẾ, chúng te chưa có cơ sở khoa học để nói rồng truyện Nôm nói chung đã re đồi từ thể kỹ 12.

Về xet về mặt ngôn ngữ cùng nhưng đặc điểm của thể thơ lục bết giai đoạn sớm, thì cũng kho mà có thể xếp cếc truyện Vương Tường, Trê Cóc, Trinh Thi, Thạch Sanh vào thời kỳ tù thể kỷ 13 đến thể kỷ 15. Cồn căn cứ vèo những tư liệu lịch sư đếng tin cậy, thì hu hết truyên Nôm đều re đời trong một khoang thời gian đồi từ thể kỷ 17 đến những năm đều thể kỷ 2, Do đo, nếu chỉ khoanh vùng truyện Nôm vồo một thời kỳ tù giữa thể kỷ 18 đến nửa đều thể kỷ 19 như một số công trình văn học sử da thực hiện, thì như vậy le đã khéng phen ánh đứng que trình phét triển lịch sử của thể loại này. Chẳng nhưng thể, việc bỏ tất ca truyện Nôm vào một rọ để nghiên cứu chắc chắn cũng se ¿nh hưởng không Ít tới qua trình xem xét truyện Nôm trong quan hệ đồng đại cũng như trong quen hệ lịch đại. Ngoei re, viéc chi xem xét truyén Nôm như lề đổi tương của khoa nghiên cứu văn học; me khong coi nd ia đổi tượng của fôn-klo hạc cung lb một nguyên nhên quen trọng đần tối những nhện định về nhưng luận điểm cố phầr thiểu khách quan, không ding voi ben chét cue thé logi.

¬ Tinh treng do tất yếu đa đưa đến một hệ qua lưỡng phân khé phức tạp, đố 1Ề chưa có một tấc gia nào thùa nhâ truyện Nôm 1à văn học dân gian, song cùng chưa có một tac gia nào phủ nhận những đặc điểm dân gian của truyện Nôm. Chẳng hạn như nhện định của Lê Trí Viễn là một thí m dụ. Tác gia viết :"?ruyện Nôm khuyết denh có thể cd hei loại :một loại gần với văn học dân gian, một loại gền với văn học bac hoc. Nhị độ mai thuộc vào loại sau, cồn Tống th | me Trân Gúc Hoa thuộc vao loại trước.

Gần voi van học dan gian hay cũng là văn học đân gian, đó hay còn là vấn đề phai nghiên cứu, nhưng Tống Trên Cúc Hoa vên cở nhiều đặc điểm của văn học dân gian, về nội dung cũng như về hình thức".Mặc đầu cũng còn băn khoăn vì chưa có điều kiện nghiên cứu, song tác gia cũng tỏ ra đa cảm nhận được khá z6 những đặc điểm dân gian của truyện Nôm. Hay như nhân định của Dinh Gia Khenh cung vậy, tuy không thừa nhận truyện Nôm là văn học dân gian,song phẩm chất đân gian của truyện Nôm vần cử hiện ra ro mồn một qua nhận xét của téc gia :"Truyện Nômchỉ là một hiện tượng chứng tỏ ảnh hưởng sâu sắc và manh me của văn học đân gian vào văn học viết bằng chữ Nôm của trí thức phon, kiến. Đố là ảnh hưởng của truyện cổ tích. Nhưng ở đây lạ cồn phải thấy ảnh hưởng rất lớn của thơ ca đên gian.

Thể thơ trong truyện Nôm bắt nguồn từ thể thơ dân gian. Ngôn ngữ văn học trong truyện Nôm cung bắt nguồn từ ngôn ngữ thơ đân gian. Cho nên sự nở rộ của truyện Nôm trong khoẻ từ thể kỷ thứ XVI trở di, đặc biệt là từ thế ký thư XVII as OP es cung lgi da phen enh tinh hinh tho ce dân gian trong các thể ky Ấy", Một số tác gia khéc cũng cd những nhận định tương tự.