Luận án tiến sĩ chuyên ngành lịch sử thế giới cận đại và hiện đại

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------ LÊ THÀNH NAM CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC CƯỜNG QUỐC CHÂU ÂU TRONG VIỆC MỞ RỘNG LÃNH THỔ (1787 – 1861) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2011 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------ LÊ THÀNH NAM CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC CƯỜNG QUỐC CHÂU ÂU TRONG VIỆC MỞ RỘNG LÃNH THỔ (1787 – 1861) Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới Cận đại và Hiện đại Mã số : 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thị Vinh 2. Lê Văn Anh HÀ NỘI - 2011 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu đã nêu trong luận án là trung thực, chính xác.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Lê Thành Nam 4 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Mục đích và nhiệm vụ. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Bố cục luận án .17 Chương 1: CƠ SỞ CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC CƯỜNG QUỐC CHÂU ÂU TRONG VIỆC MỞ RỘNG LÃNH THỔ (1787 – 1861). Bối cảnh quốc tế và khu vực Bắc Mỹ. Bối cảnh quốc tế. Bối cảnh khu vực Bắc Mỹ.

Sự thành lập nước Mỹ và chính sách đối ngoại thời kỳ lập quốc. Sự thành lập nước Mỹ. Chính sách đối ngoại thời kỳ lập quốc. Sự phát triển kinh tế - xã hội.

Sự phát triển kinh tế và nhu cầu bành trướng ra bên ngoài. Những mâu thuẫn xã hội nảy sinh. Cơ sở tư tưởng của chính sách mở rộng lãnh thổ. Sắc lệnh Tây Bắc năm 1787 – cơ sở pháp lý đối với chính sách mở rộng lãnh thổ .60 Tiểu kết chương 1 .63 Chương 2: CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC CƯỜNG QUỐC CHÂU ÂU TRONG VIỆC MỞ RỘNG LÃNH THỔ (1787 – 1861).

Chính sách của Mỹ đối với Pháp ở lãnh thổ Louisiana. Chính sách của Mỹ đối với Tây Ban Nha ở khu vực Tây Nam và lãnh thổ Floridas. Vấn đề khu vực Tây Nam. Vấn đề lãnh thổ Floridas.

Chính sách của Mỹ đối với Anh ở khu vực Tây Bắc, lãnh thổ Oregon, Texas và California. Vấn đề khu vực Tây Bắc. Vấn đề lãnh thổ Oregon. Vấn đề lãnh thổ Texas.

Vấn đề lãnh thổ California.131 Tiểu kết chương 2.141 Chương 3: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC CƯỜNG QUỐC CHÂU ÂU TRONG VIỆC MỞ RỘNG LÃNH THỔ (1787 – 1861). Nguyên nhân thành công của chính sách mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861). Đặc điểm chính sách của Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861). Hệ quả của chính sách mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861).161 Tiểu kết chương 3 .183 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ .189 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài Trong bất cứ thời đại nào, chính sách đối ngoại luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia và là một trong số những yếu tố quyết định vị thế quốc gia trong quan hệ quốc tế. Chính sách đối ngoại chẳng những là phương tiện cơ bản để bảo vệ lợi ích, an ninh quốc gia mà còn góp phần quyết định chiều hướng phát triển của quốc gia. Là một quốc gia trẻ, ra đời cách đây chưa lâu so với chiều dài lịch sử của nhân loại, thế nhưng nước Mỹ sớm vươn lên trở thành cường quốc hàng đầu thế giới. Mặc dù là quốc gia “sinh sau đẻ muộn” so với các cường quốc khác nhưng Mỹ đã trở thành “nhân vật” không thể thiếu trên bàn cờ chính trị quốc tế.

Điều dễ dàng nhận thấy, nước Mỹ là một trong số ít các quốc gia trên thế giới có được vị thế và thành tựu như vậy trên lĩnh vực đối ngoại. Có nhiều cách lý giải khác nhau, tùy theo cách tiếp cận vấn đề của các nhà nghiên cứu, nhưng điều có thể khẳng định chắc chắn là những thành tựu của chính sách đối ngoại của nước Mỹ hiện nay có mối liên hệ chặt chẽ từ lịch sử hình thành và phát triển của đất nước này. Vào cuối thế kỷ XVIII, với thắng lợi cuộc Chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ, một thiết chế nhà nước cộng hòa tư sản đầu tiên của “người Âu nằm ngoài lãnh địa châu Âu”, khai sinh ở Tây bán cầu – Hợp chúng quốc Mỹ (The United States of America), hay còn gọi là Mỹ hoặc Hoa Kỳ. Sau khi lập quốc, các chính phủ Mỹ nối tiếp nhau, bên cạnh việc giải quyết nhiều vấn đề quốc nội nhằm hướng đến quá trình nhất thể hóa dân tộc, còn phải hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại sao cho phù hợp thực lực của quốc gia trong việc bảo vệ nền cộng hòa non trẻ.

Hơn nữa, sự hình thành 8 và phát triển của nước Mỹ diễn ra trong bối cảnh quốc tế phức tạp. Trong các thế kỷ XVIII – XIX, các cường quốc châu Âu với những tham vọng khác nhau đã đẩy mạnh hơn việc tìm kiếm những vùng đất mới và thị trường mới, trong đó có châu Mỹ. Trong khi ở Trung và Nam lục địa châu Mỹ, thực dân Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã hoàn thành công cuộc xâm lược ở các thế kỷ trước thì ở phía Bắc, Anh, Pháp và Nga cũng tìm mọi cách biến nơi đây thành “vùng đất cấm” dành cho việc khai thác thương mại. Dưới nhãn quan chính trị của các chính phủ Mỹ, sự hiện diện của các cường quốc châu Âu ở Tây bán cầu đã tạo ra thế bao vây, kìm hãm sự lớn mạnh của nhà nước cộng hòa non trẻ này ở những mức độ khác nhau.

Để phá vỡ tình trạng trên, đồng thời xuất phát từ việc đảm bảo an ninh quốc gia, trong giai đoạn 1787 - 1861, các chính phủ Mỹ nối tiếp nhau thực hiện các kế sách ngoại giao khôn khéo đối với từng cường quốc châu Âu (Anh, Pháp, Tây Ban Nha, .) nhằm từng bước đẩy lùi sự hiện diện của họ ở Bắc Mỹ, khu vực cận kề và gắn liền với những quyền lợi sống còn của nước Mỹ. Hệ quả của đường lối đối ngoại này là lãnh thổ quốc gia được mở rộng, vị thế của Mỹ được nâng lên trên trường quốc tế, đồng thời tạo ra tiền đề khách quan cho chính sách đối ngoại Mỹ ở những thời kỳ tiếp theo. Cũng thông qua việc đối phó với các cường quốc châu Âu, nền ngoại giao Mỹ từng bước được định hình và phát triển. Trên một phương diện khác, việc thực thi chính sách đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ đã khơi sâu hố ngăn cách giữa miền Nam với miền Bắc, đẩy nước Mỹ vào cuộc Nội chiến kéo dài từ năm 1861 đến năm 1865.

Cùng với di sản đối ngoại, nước Mỹ là quốc gia có những nét đặc trưng về vị trí địa lý, về lịch sử hình thành cư dân, về sự tiềm ẩn phong phú của nguồn tài nguyên thiên nhiên. Người Mỹ “coi sứ mạng duy nhất của họ là trở thành tấm 9 gương cho toàn thế giới noi theo, nhằm truyền bá nền tự do dân chủ và thực hiện chính sách đối ngoại không giống bất kỳ quốc gia nào” [16, tr. Với những nhận thức như trên, việc triển khai nghiên cứu chính sách đối ngoại của nước Mỹ nói chung, đặc biệt là chính sách của Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861) nói riêng, vừa có ý nghĩa về mặt khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn: Về ý nghĩa khoa học, việc nghiên cứu đề tài giúp hiểu rõ về cơ sở chính sách của Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ giai đoạn 1787 - 1861; về các biện pháp khác nhau trong chính sách đối ngoại của giới cầm quyền Washington để bảo vệ lợi ích dân tộc mỗi khi đối phó với các quốc gia châu Âu; về những phương thức ngoại giao khác nhau của nước Mỹ trong việc mở rộng lãnh thổ; về sự khai thác triệt để tình hình quốc tế của các chính phủ Mỹ nhằm phân hóa kẻ thù; về nguyên nhân thành công và những thành quả chính sách đối ngoại mở rộng lãnh thổ của Mỹ; về những đặc trưng chính sách đối ngoại của Mỹ, về con đường vươn tới vị trí siêu cường của quốc gia này trong thế giới ngày nay; về những mặt tích cực và hạn chế của việc thực thi đối ngoại mở rộng lãnh thổ của chính giới Mỹ. Ngoài ra, luận án sẽ phác họa lại những mối quan hệ quốc tế trong giai đoạn 1787 - 1861, đặc biệt là đối với các quốc gia Tây Âu, khu vực Bắc Mỹ và Mỹ latinh, những quốc gia và khu vực, ở những mức độ khác nhau, đã tác động đến chính sách đối ngoại mở rộng lãnh thổ của nước Mỹ theo những chiều hướng thuận nghịch.

Về ý nghĩa thực tiễn, việc nghiên cứu đề tài giúp hiểu rõ, về sự manh nha của chính sách “ngoại giao dollars” – thực chất là chính sách “cây gậy và củ cà rốt”, một công cụ mà giới cầm quyền Mỹ vận dụng để giải quyết mối quan hệ quốc tế trong suốt thế kỷ XX và thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XXI; sự 10 vận dụng yếu tố tôn giáo trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại của nước Mỹ ở thủa ban đầu. Trong bối cảnh hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang thực hiện “đa phương hóa, đa dạng hóa” các mối quan hệ nhằm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, đồng thời với phương châm “Việt Nam muốn là bạn với tất cả các nước trong cộng đồng thế giới”, đặc biệt là nước Mỹ, một đối tác quan trọng mà chúng ta cần phải tính đến trong các mối bang giao quốc tế hiện nay. Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861) là vấn đề mang tính cấp thiết. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Là một cường quốc hàng đầu thế giới đương đại, chính sách đối ngoại của Mỹ nói chung, chính sách của Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861) nói riêng, luôn luôn dành được một phần sự “ưu ái” của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, bởi có nhiều ẩn số cần phải giải mã trong chính sách đối ngoại của cường quốc này.