Yếu tố ảnh hưởng kết quả xuất khẩu rau quả của doanh nghiệp Việt Nam - UEH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH PHẠM NGỌC Ý CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ XUẤT KHẨU RAU QUẢ CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh doanh thương mại Mã số chuyên ngành: 9340121 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ TẤN BỬU Tp. Hồ Chí Minh – Năm 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu rau quả của doanh nghiệp Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Tấn Bửu. Các thông tin và số liệu được sử dụng trong luận án hoàn toàn trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về khía cạnh đạo đức và tính pháp lý trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2021 Nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Ý i MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. i DANH MỤC CÁC BẢNG. ii DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ.

v Chương 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI .1 Bối cảnh nghiên cứu .2 Nhận dạng vấn đề nghiên cứu .3 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu .4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .5 Phương pháp nghiên cứu .6 Ý nghĩa nghiên cứu .7 Kết cấu luận án. 18 Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU .1 Lý thuyết nền tảng của kết quả xuất khẩu .1 Lý thuyết quốc tế hóa .2 Lý thuyết dựa trên nguồn lực .3 Lý thuyết thể chế .4 Lý thuyết ngẫu nhiên .2 Các khái niệm nghiên cứu .1 Kết quả xuất khẩu .2 Chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi .3 Các yếu tố nội bộ doanh nghiệp .1 Kinh nghiệm quốc tế .2 Cam kết xuất khẩu .3 Đặc điểm sản phẩm .4 Năng lực công nghệ .4 Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp .1 Sự khác biệt môi trường .2 Cường độ cạnh tranh.3 Rào cản xuất khẩu – Rào cản kỹ thuật thương mại.3 Các giả thuyết nghiên cứu.1 Chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi có ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu.2 Kinh nghiệm quốc tế ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.3 Cam kết xuất khẩu ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.4 Đặc điểm sản phẩm ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.5 Năng lực công nghệ ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.6 Sự khác biệt môi trường ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.7 Cường độ cạnh tranh ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.8 Rào cản kỹ thuật thương mại ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu và chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.9 Vai trò của biến trung gian.10 Vai trò của biến điều tiết.4 Mô hình nghiên cứu đề xuất.5 Tóm tắt chương 2. 76 Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.1 Quy trình nghiên cứu.2 Nội dung nghiên cứu định tính.1 Thiết kế nghiên cứu định tính.2 Kết quả nghiên cứu định tính.3 Phương pháp nghiên cứu định lượng.1 Phương pháp chọn mẫu.2 Phương pháp thu thập dữ liệu .3 Phương pháp phân tích PLS - SEM .4 Phương pháp phân tích số liệu .4 Đánh giá sơ bộ thang đo .1 Thiết kế nghiên cứu định lượng sơ bộ .2 Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ .5 Tóm tắt chương 3. 102 Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Đặc điểm mẫu nghiên cứu chính thức .2 Đánh giá mô hình đo lường .1 Đánh giá thang đo dạng nguyên nhân .2 Đánh giá thang đo dạng kết quả .3 Đánh giá mô hình cấu trúc PLS-SEM .1 Đánh giá các vấn đề về cộng tuyến của mô hình cấu trúc .2 Đánh giá hệ số xác định có điều chỉnh (R2) .3 Đánh giá hệ số tác động (f2) .4 Đánh giá mức ý nghĩa và sự liên quan của các mối quan hệ trong mô hình cấu trúc .5 Dự đoán mức độ dự báo phù hợp Q2 và q2 .6 Kiểm định giả thuyết .7 Kiểm định trung gian .4 Phân tích cấu trúc đa nhóm .1 Thiết kế kiểm định mô hình đa nhóm .2 Kiểm định sự khác biệt theo số năm kinh nghiệm xuất khẩu .3 Kiểm định sự khác biệt thị trường xuất khẩu .5 Thảo luận kết quả nghiên cứu .1 Các yếu tố nội bộ doanh nghiệp .2 Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp .3 Vai trò trung gian của chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi .4 Vai trò phân tích đa nhóm .5 So sánh với quan điểm của lý thuyết nền .6 Tóm tắt chương 4.

140 Chương 5: KẾT LUẬN, Ý NGHĨA VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ.1 Mức độ đạt được mục tiêu nghiên cứu của luận án.2 Kết quả nghiên cứu.1 Mô hình đo lường.2 Mô hình lý thuyết.3 Đóng góp mới của nghiên cứu.1 Phát hiện mối quan hệ mới.2 Bổ sung điều chỉnh biến quan sát mới từ biến cũ.3 Phát hiện biến trung gian.4 Phát hiện biến điều tiết.5 Nghiên cứu trong bối cảnh mới.2 Hàm ý quản trị.1 Chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi.2 Các yếu tố nội bộ doanh nghiệp.3 Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp.4 Một số kiến nghị khác.3 Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.2 Hướng nghiên cứu tiếp theo. 155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 56 v TÓM TẮT Mục tiêu: Theo lý luận và thực tiễn nghiên cứu về kết quả xuất khẩu, kết quả xuất khẩu bị ảnh hưởng bởi các yếu tố nội bộ và môi trường bên ngoài doanh nghiệp.

Các yếu tố nội bộ bao gồm kinh nghiệm quốc tế, cam kết xuất khẩu, đặc điểm sản phẩm, năng lực công nghệ và các yếu tố thuộc môi trường bên ngoài như sự khác biệt môi trường, cường độ cạnh tranh và rào cản kỹ thuật thương mại. Chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi làm trung gian mối quan hệ giữa các yếu tố nội bộ lẫn môi trường bên ngoài và kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp. Phương pháp nghiên cứu: Dữ liệu được thu thập từ 339 doanh nghiệp xuất khẩu rau quả Việt Nam. Luận án đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp nghiên cứu định lượng.

Phương pháp nghiên cứu định tính (thảo luận tay đôi chuyên gia) khám phá yếu tố mới và điều chỉnh/bổ sung thang đo của các khái niệm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu định lượng sử dụng phương pháp phân tích PLS-SEM để ước lượng đồng thời cả hai mô hình đo lường và cấu trúc đề xuất và dùng để kiểm tra các giả thuyết. Kết quả: Năng lực công nghệ và rào cản kỹ thuật thương mại là các phát hiện mới của luận án. Luận án đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm hỗ trợ vai trò trung gian của chiến lược marketing xuất khẩu thích nghi, vừa đóng vai trò là biến trung gian bổ sung và trung gian cạnh tranh trong mô hình nghiên cứu kết quả xuất khẩu doanh nghiệp rau quả Việt Nam.

Nghiên cứu sử dụng hai biến điều tiết là số năm kinh nghiệm xuất khẩu và thị trường xuất khẩu chính khi phân tích đa nhóm, nhận được kết quả rất thú vị, có sự khác biệt trong mối quan hệ giữa các khái niệm nghiên cứu. Ý nghĩa/Hàm ý: Đóng góp cho lý thuyết và thực tiễn nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả xuất khẩu doanh nghiệp. Đề xuất hàm ý quản trị cho doanh nghiệp xuất khẩu rau quả Việt Nam nhằm nâng cao kết quả xuất khẩu doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Từ khóa: Cam kết xuất khẩu, năng lực công nghệ, kết quả xuất khẩu, rào cản kỹ thuật thương mại.

vi ABSTRACT Purpose: According to the theory and the practice of research on export performance, the export performance has been improved by internal factors and external factors. Internal factors include international experience, export commitment, product characteristics, technological capacity and external factors such as environmental differences, competitive intensity, technical barriers in trade. Export marketing stratergy adaption can mediate the relationship between the internal/external environment factors and the export performance. Design/methodology/approach: The data were collected from 339 Vietnamese fruit and vegetable exporters.

The thesis has used qualitative research combined with quantitative research methods. Qualitative research method (in- depth interviews) explores new factors and adjusts / complements the scale of research concepts. Quantitative research method uses PLS-SEM analysis method to simultaneously estimate both the proposed measurement model and structure and to test hypotheses. Results: The results show that technological capacity and technical barriers in trade are new findings of the thesis.

The thesis has provided empirical evidence to support the mediating role of export marketing strategy adaption, both acting as a complementary mediation and competitive mediation in the research model of export performance Vietnamese fruit and vegetable exporters. The study uses two moderator variables, the number of years of export experience and the main export market, when analyzing multiple groups, the study received very interesting results, there is a difference in the relationship between research concepts. Conclusion: The findings contributed the theory and practice of research on enterprise export performance. The proposal implies governance for Vietnamese fruit and vegetable exporting enterprises to improve their export performance in the context of international economic integration.

Keywords: Export commitment, technological capacity, export performance, technical barriers in trade. 1 Chương 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI v Giới thiệu chương: Chương 1 trình bày các nội dung nền tảng luận án nghiên cứu. Bố cục chương 1 bao gồm: (1) Bối cảnh nghiên cứu, (2) Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu, (3) Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, (4) Đối tượng và phạm vi nghiên cứu, (5) Phương pháp nghiên cứu; (6) Ý nghĩa nghiên cứu và (7) Kết cấu luận án.1 Bối cảnh nghiên cứu Rau quả là ngành mũi nhọn chiến lược, đóng góp lớn vào xuất khẩu toàn ngành nông nghiệp Việt Nam, với nhiều lợi thế về kinh nghiệm sản xuất, điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và lao động. Trong những năm vừa qua, kim ngạch xuất khẩu rau quả (XKRQ) giữ mức tăng trưởng cao với tốc độ trung bình ngành ở 24,5% (2011-2019), là mức tăng trưởng nổi bật nhất khi đối sánh với các ngành nông nghiệp khác.

Kim ngạch XKRQ đạt giá trị hơn 3,7 tỷ USD năm 2019 (VITIC, 2020), tăng gấp 65 lần kim ngạch năm 1995. Rau quả là mặt hàng dẫn đầu trong top 5 mặt hàng xuất khẩu nông sản chủ lực, tỷ trọng kim ngạch XKRQ trên tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản liên tục gia tăng từ 4,3% năm 2011 đến 21,2% năm 2019 (Bảng 2, Phụ lục 4). Đây là thành công ấn tượng sau một thời gian cơ cấu lại ngành nông nghiệp Việt Nam. Mức tăng trưởng xuất khẩu của rau quả Việt Nam là điểm sáng nổi bật vượt trội các ngành hàng nông nghiệp khác đã tới hạn hoặc có dấu hiệu chững lại.