Luận án tiến sĩ các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động cho vay đối với doanh nghiệp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- LÊ VÂN CHI CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI HOẠT ĐỘNG CHO VAY ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- LÊ VÂN CHI CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI HOẠT ĐỘNG CHO VAY ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: TÀI CHÍNH – NGÂN HÀNG Mã số: 9340201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN HỮU TÀI HÀ NỘI - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Lê Vân Chi ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii DANH MỤC BẢNG .v DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ .vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. vii PHẦN MỞ ĐẦU .1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI. Các nghiên cứu nước ngoài. Hướng nghiên cứu về các vấn đề trong hoạt động cho vay DNSN của các NHTM.

Hướng nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ. Các nghiên cứu trong nước. Các phương pháp nghiên cứu chính sử dụng trong các nghiên cứu trong và ngoài nước. Khoảng trống nghiên cứu.24 TÓM TẮT CHƯƠNG 1 .27 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG.

Tổng quan về doanh nghiệp siêu nhỏ. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp siêu nhỏ. Vai trò của doanh nghiệp siêu nhỏ. Hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ của Ngân hàng thương mại.

Khái niệm hoạt động cho vay DNSN của NHTM. Đặc điểm hoạt động cho vay DNSN của NHTM. Các lý thuyết cơ sở liên quan đến hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ của Ngân hàng thương mại. Lý thuyết thông tin không cân xứng (Information Asymmetry Theory).

Lý thuyết về hạn chế tín dụng (Credit Rationing Theory). Các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ của Ngân hàng thương mại. Các nhân tố vĩ mô. Các nhân tố đặc trưng của ngân hàng.

Đặc điểm thị trường .58 TÓM TẮT CHƯƠNG 2 .62 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu.

Mô hình nghiên cứu và đo lường các biến trong mô hình. Mô hình nghiên cứu. Đo lường các biến trong mô hình. Khung nghiên cứu.

Giả thuyết của mô hình .1 Mô hình tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến tăng trưởng cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ. Mô hình tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến xu hướng cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ. Dữ liệu nghiên cứu. Dữ liệu của doanh nghiệp siêu nhỏ.

Dữ liệu của ngân hàng thương mại. Dữ liệu kinh tế vĩ mô .89 TÓM TẮT CHƯƠNG 3 .90 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Thực trạng hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam. Thực trạng doanh nghiệp siêu nhỏ Việt Nam.

Thực trạng hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020. Thực trạng hoạt động cho vay DNSN của các NHTM Việt Nam. Kiểm định tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam. Thống kê mô tả.

Phân tích hệ số tương quan. Kiểm định đa cộng tuyến. Lựa chọn phương pháp ước lượng với từng mô hình. Kết quả ước lượng các mô hình .123 TÓM TẮT CHƯƠNG 4 .129 iv CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ.

Thảo luận kết quả nghiên cứu. Tổng hợp các mô hình nghiên cứu. Lý giải các kết quả nghiên cứu. Khuyến nghị đối với các Ngân hàng thương mại.

Khuyến nghị đối với các Doanh nghiệp siêu nhỏ. Khuyến nghị đối với các cơ quan quản lý Nhà nước. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. Hướng nghiên cứu tiếp theo .146 TÓM TẮT CHƯƠNG 5 .149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.168 v DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Các nhân tố ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận vốn ngân hàng/ hoạt động cho vay của ngân hàng ở Việt Nam .2: Tổng hợp nguồn dữ liệu được sử dụng trong các nghiên cứu có liên quan đến đề tài.

Tổng hợp phân loại doanh nghiệp siêu nhỏ tại một số quốc gia.2: So sánh hoạt động cho vay DNSN và hoạt động tài chính vi mô của NHTM .3: Tổng hợp kết quả nghiên cứu về các nhân tố tác động đến hoạt động cho vay DNSN của NHTM .1: Một số thang đo xu hướng cho vay.2: Tổng hợp các biến và thang đo .3: Tổng hợp các giả thuyết nghiên cứu. Số lượng doanh nghiệp siêu nhỏ Việt Nam đang hoạt động có kết quả sản xuất kinh doanh thời điểm 31/12. Doanh thu thuần và lợi nhuận trước thuế bình quân giai đoạn 2016-2018 và năm 2018 của DNSN Việt Nam. Một số chỉ tiêu tài chính cơ bản của DNSN Việt Nam.

Một số chỉ tiêu tài chính của các NHTM Việt Nam .5: Khung pháp lý về hoạt động cho vay DNSN của các NHTM Việt Nam .6: Sản phẩm cho vay DNSN của một số NHTM Việt Nam. Thống kê mô tả .8: Ma trận hệ số tương quan giữa các biến trong mô hình 1 .9: Ma trận hệ số tương quan giữa các biến trong mô hình 2 .10: Hệ số VIF .11: Kết quả kiểm định Hausman .12: Kết quả kiểm định F-Test .13: Kiểm định tự tương quan .14: Kiểm định phương sai sai số thay đổi .15: Kết quả ước lượng mô hình các nhân tố ảnh hưởng tới tăng trưởng dư nợ cho vay DNSN của NHTM .16: Kết quả ước lượng mô hình các nhân tố ảnh hưởng tới xu hướng cho vay DNSN của NHTM .1: Tổng hợp các kết quả nghiên cứu của mô hình .131 vi DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 4. Cơ cấu DNSN theo ngành nghề kinh doanh năm 2018. Một số chỉ tiêu tài chính của doanh nghiệp năm 2018.

Tốc độ tăng trưởng tín dụng của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020. Tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020. Dư nợ cho vay DNSN của các NHTM .111 vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Thuật ngữ Thuật ngữ Tiếng Việt Thuật ngữ Tiếng Anh 1 CAR Hệ số an toàn vốn Capital Adequacy Ratio 2 CIC Trung tâm thông tin tín dụng Credit Information Center 3 CP Chính phủ 4 DN Doanh nghiệp 5 DNSN Doanh nghiệp siêu nhỏ 6 DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa 7 ECB Ngân hàng trung ương châu Âu European Central Bank 8 FEM Phương pháp hiệu ứng cố định Fixed Effects Model 9 GDP Tổng thu nhập quốc dân Gross domestic product 10 GMM Mô hình hồi quy moment tổng Generalized Method of quát Moments 11 IMF Quỹ tiền tệ quốc tế International Monetary Fund 12 KH Khách hàng 13 M&A Sáp nhập và mua lại Merger and Acquisition 14 MSME Doanh nghiệp siêu nhỏ, vừa và Micro, Small and Medium nhỏ enterprise 15 NH Ngân hàng Bank 16 NHNN Ngân hàng nhà nước State Bank of Vietnam 17 NHTM Ngân hàng thương mại Commercial bank 18 NHTMCP Ngân hàng thương mại cổ phần Joint Stock Commercial Bank 19 NHTW Ngân hàng trung ương Central Bank 20 QTRRHĐ Quản trị rủi ro hoạt động 21 REM Phương pháp hiệu ứng ngẫu Random Effects Model viii STT Thuật ngữ Thuật ngữ Tiếng Việt Thuật ngữ Tiếng Anh nhiên 22 ROA Lợi nhuận trên tổng tài sản Return on Assets 23 ROE Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu Return on Equity 24 SME Doanh nghiệp vừa và nhỏ Small and Medium enterprise 25 TCTD Tổ chức tín dụng 26 USD Đồng đô la Mỹ U. Dollar 27 VN Việt Nam Vietnam 28 VND Việt Nam đồng Vietnam Dong 29 WB Ngân hàng thế giới World Bank 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Ngân hàng thương mại (NHTM) là một kênh dẫn vốn quan trọng trong hệ thống tài chính. Thông qua việc nhận tiền gửi và cho vay, các NHTM đã giúp chuyển giao vốn từ những người tiết kiệm sang những cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp có nhu cầu về vốn. Cho dù NHTM hiện đại đã mở rộng ra thêm nhiều hoạt động bên ngoài các hoạt động NHTM truyền thống, tuy nhiên, hoạt động cho vay là vẫn là hoạt động kinh doanh quan trọng, đem lại lợi nhuận chính cho các NHTM. Đối tượng cho vay của các NHTM rất đa dạng, từ cá nhân cho đến doanh nghiệp, từ các doanh nghiệp, tập đoàn lớn cho đến các doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ.

Trong đó đối tượng doanh nghiệp siêu nhỏ là đối tượng chưa nhận được sự quan tâm phù hợp trên cả khía cạnh học thuật và thực tiễn. Thông qua việc tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoạt động cho vay của NHTM, nghiên cứu nhận thấy có các khoảng trống nghiên cứu cần làm rõ. Trước hết, đã có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới nghiên cứu về hoạt động cho vay của NHTM nói chung và hoạt động cho vay tới từng đối tượng cụ thể của NHTM nói riêng. Tuy nhiên rất ít công trình nghiên cứu nghiên cứu về hoạt động cho vay doanh nghiệp siêu nhỏ (DNSN) của các NHTM.

Đối tượng DNSN thường được đặt nằm trong tổng thể chung khi nghiên cứu về hoạt động cho vay doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc đặt trong các nghiên cứu về hoạt động tài chính vi mô của NHTM hướng tới mục tiêu xóa đói, giảm nghèo nhiều hơn là mục tiêu vì lợi nhuận. Hơn thế nữa, các nghiên cứu liên quan đến vốn từ NHTM và DNSN chủ yếu là các nghiên cứu tiếp cận theo hướng cầu, tức là nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến tiếp cận vốn NHTM của các DNSN, trong khi đó thiếu những nghiên cứu tiếp cận theo hướng cung, tức là các nghiên cứu tiếp cận từ phía NHTM. Những nghiên cứu tiếp cận theo hướng cung chủ yếu nghiên cứu về hoạt động cho vay DNVVN và chưa quan tâm tới những đặc điểm riêng của các DNSN.