Luận án Tiến sĩ Luật học: Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự - Nguyễn Thị Thúy Hằng

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ------- NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI, NĂM 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ------- NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Chuyên ngành : Luật dân sự và Tố tụng dân sự Mã số : 9 38 01 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Anh Tuấn 2. Đinh Trung Tụng HÀ NỘI, NĂM 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này được thực hiện bởi bản thân tác giả. Nếu có bất kỳ sự sao chép bất hợp pháp nào từ các công trình nghiên cứu khác, Tôi xin chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Tác giả luận án LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Bộ luật Tố tụng dân sự: BLTTDS Tố tụng dân sự: TTDS Hội đồng xét xử: HĐXX Tòa án nhân dân tối cao: TANDTC Viện kiểm sát: VKS Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: TPTANDTC LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tính cấp thiết của đề tài Trong xu thế phát triển và hội nhập quốc tế vấn đề bảo vệ quyền con người ngày càng được xem trọng. Vì vậy, trong hoạt động xét xử bảo đảm quyền tố tụng của đương sự là một tất yếu khách quan. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự là cơ sở cho việc giải quyết vụ án chính xác, khách quan, mang lại niềm tin công lý cho người dân.

Quan điểm cải cách tư pháp được Đảng ta ghi nhận trong Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã chỉ rõ: “Hoàn thiện chế độ bảo hộ của Nhà nước đối với các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, chế độ trách nhiệm của cơ quan nhà nước, nhất là Tòa án trong việc bảo vệ các quyền đó; xử lý nghiêm minh mọi hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân”. Có thể nhận thấy rằng quan điểm của Đảng ta về cải cách tư pháp đặt ra yêu cầu phải cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch, đảm bảo quyền tố tụng của đương sự, đảm bảo hiệu quả của thủ tục tư pháp dân sự đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 – Đạo luật cơ bản của quốc gia đã cụ thể hóa vấn đề này tại khoản 3 Điều 102 và nêu rõ “Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Như vậy, vấn đề bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân được đặt lên hàng đầu trong rất nhiều nhiệm vụ của Tòa án mà Hiến pháp đã liệt kê cho thấy sự tiến bộ về mặt lập pháp, vì bảo đảm quyền con người và quyền công dân là cội nguồn cho sự bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự.

Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự có ý nghĩa rất quan trọng. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự chính là bảo đảm cho các cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hay tranh chấp trong các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động có thể bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án. Tuy nhiên, dưới góc độ lý luận chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự để làm cơ sở cho việc đánh giá luật định. Mặt khác, một số quy định về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự được quy định trong Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 chưa đầy đủ hoặc thiếu cụ thể, nên việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn đã dẫn tới những vướng mắc, bất cập, chưa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 đáp ứng yêu cầu về tính hiệu quả của việc bảo đảm các quyền tố tụng.

Chẳng hạn như BLTTDS năm 2015 quy định các quyền tố tụng của đương sự nhưng chưa quy định các nghĩa vụ đối ứng của đương sự đối lập hoặc quy định nhưng không có các biện pháp bảo đảm để các đương sự đối lập thực hiện đúng các nghĩa vụ tố tụng của họ. Vì vậy, ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện các quyền tố tụng của đương sự khác. Mặt khác, Tòa án và các chủ thể tiến hành tố tụng thuộc Tòa án có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, nhưng quy định của BLTTDS năm 2015 về trách nhiệm của Tòa án, nhiệm vụ, quyền hạn các chủ thể tiến hành tố tụng thuộc Tòa án chưa có sự gắn kết với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự. Viện Kiểm sát (VKS) có chức năng kiểm sát các hoạt động tố tụng, qua đó bảo đảm cho các quyền tố tụng của đương sự được thực thi nhưng một số quy định của BLTTDS năm 2015 về nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Viện trưởng VKS, Kiểm sát viên chưa đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự.

Bên cạnh đó, pháp luật tố tụng dân sự (TTDS) cũng chưa quy định các chế tài phù hợp nhằm bảo đảm quyền tố tụng cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Nghiên cứu thực tiễn tố tụng tại Tòa án cho thấy tình trạng Tòa án chưa thực sự tôn trọng, áp đặt ý chí chủ quan, thậm chí vi phạm các quyền tố tụng của đương sự và chưa tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền tố tụng của mình vẫn còn tồn tại dẫn tới các quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không được bảo vệ. “Tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa còn cao; vẫn còn các vụ án để quá thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật do lỗi chủ quan của Tòa án; chưa khắc phục triệt để việc án tuyên không rõ ràng”[67]. “Việc xử lý đơn khởi kiện còn chậm, vi phạm về thời hạn xử lý đơn theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự; một số trường hợp trả lại đơn khởi kiện nhưng không ghi rõ lý do của việc trả lại đơn và chưa đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự; một số Tòa án chưa chú trọng xác minh, thu thập chứng cứ [68].

Việc nghiên cứu thực tiễn tố tụng cũng cho thấy, hiện tượng một số Tòa án chưa thực sự tôn trọng, tạo điều kiện cho người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự hỗ trợ cho đương sự thực hiện quyền tố tụng vẫn còn tồn tại, “môi trường hành nghề và cơ chế tố tụng tuy đã được cải thiện nhiều so với trước nhưng vẫn còn nhiều điều chưa thuận lợi cho luật sư phát huy vai trò trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng” [60]. Với những lý do đã phân tích ở trên, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài “Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự” nhằm làm rõ các vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, luận giải những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 nguyên nhân dẫn đến tồn tại, hạn chế trong bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, từ đó đề xuất những yêu cầu, kiến nghị nhằm bảo đảm tốt hơn quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam là vấn đề có tính cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Mục đích nghiên cứu Luận án hướng tới mục đích nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Kết quả nghiên cứu lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự sẽ được sử dụng làm cơ sở cho việc đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS ở Việt Nam.

Trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số yêu cầu, kiến nghị nhằm bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự được thực thi trên thực tế. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án Để đạt được mục đích trên, việc nghiên cứu đề tài cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu làm rõ khái niệm, đặc điểm về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố TTDS. - Nghiên cứu làm rõ nội dung bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. - Nghiên cứu và xác định các yếu tố chi phối việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS.

- Phân tích, đối sánh với lý luận để đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. - Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS ở Việt Nam, xác định các vướng mắc, bất cập làm tiền đề cho việc đề xuất các kiến nghị. - Xác định rõ các yêu cầu đặt ra đối với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự; đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật, thực hiện pháp luật để bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu các nội dung cơ bản, như sau: - Những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 - Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Để nghiên cứu thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS, Luận án có tham khảo pháp luật của một số nước trên thế giới như Nga, Singapo, Canada, Pháp, Trung Quốc… nhưng tập trung nghiên cứu chủ yếu là pháp luật tố TTDS Việt Nam hiện hành về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự. - Các yêu cầu đặt ra đối với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS.