Luận án tiến sĩ: Ảnh hưởng chênh lệch lợi nhuận kế toán và thuế đến tính ổn định lợi nhuận tại doanh nghiệp niêm yết Việt Nam - TS. Lê Thị Bảo Như

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÊ THỊ BẢO NHƯ ẢNH HƯỞNG CỦA CHÊNH LỆCH GIỮA LỢI NHUẬN KẾ TOÁN VÀ THU NHẬP CHỊU THUẾ ĐẾN TÍNH ỔN ĐỊNH CỦA LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh – Năm 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÊ THỊ BẢO NHƯ ẢNH HƯỞNG CỦA CHÊNH LỆCH GIỮA LỢI NHUẬN KẾ TOÁN VÀ THU NHẬP CHỊU THUẾ ĐẾN TÍNH ỔN ĐỊNH CỦA LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 9340301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS, TS. MAI THỊ HOÀNG MINH TP. Hồ Chí Minh – Năm 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ với đề tài “Ảnh hưởng của chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế đến tính ổn định của lợi nhuận tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các thông tin, số liệu và các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án được tôi tự phân tích một cách trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến Quý thầycô trường Đại học Kinh tế Thành Phố Hồ Chí Minh nói chung và Quý thầy cô tại khoa Kế toán nói riêng đã truyền đạt những kiến thức quý báu về chuyên ngành cũng như phương pháp nghiên cứu và cung cấp các tài liệu cần thiết để tôi có đủ điều kiện hoàn thành luận án này. Ngoài ra, tôi xin cảm ơn quý thầy cô ở viện Sau đại học đã nhiệt tình hướng dẫn, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học và thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.

TS Mai Thị Hoàng Minh, người đã trực tiếp hướng dẫn tôi một cách tận tình, chu đáo, giúp tôi tích lũy thêm nhiều kiến thức và kỹ năng để tôi có thể hoàn thành luận án. Đồng thời, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến đồng nghiệp cũng như các chuyên gia, quý doanh nghiệp đã cung cấp nhiều văn bản, quy định, chia sẽ nhiều kinh nghiệm thực tế, có những đóng góp quý báu để thực hiện đề tài. Đặc biệt, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân đã luôn đồng hành, chia sẽ và hỗ trợ tinh thần lẫn tài chính giúp tôi có thể hoàn thiện luận án như ngày hôm nay. Xin trân trọng cám ơn! Nghiên cứu sinh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.vii DANH MỤC CÁC BẢNG.viii DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ. xiii PHẦN GIỚI THIỆU. Sự cần thiết của đề tài. Tình hình kinh tế VN trong thời gian qua.

Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung. Mục tiêu cụ thể. Câu hỏi nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Ý nghĩa của nghiên cứu. Cấu trúc của luận án.8 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC. Các nghiên cứu có liên quan. Nghiên cứu về tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận.

Các nghiên cứu về tính ổn định của lợi nhuận. Các nghiên cứu về tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Nghiên cứu ảnh hưởng của BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. Nghiên cứu nước ngoài.

Nghiên cứu trong nước. Ảnh hưởng của các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. Nghiên cứu nước ngoài. Nghiên cứu trong nước.

Kết quả đạt được từ các nghiên cứu trước. Khe hổng nghiên cứu.36 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.38 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU. Các khái niệm nghiên cứu. Lợi nhuận kế toán.

Thu nhập chịu thuế. Tính ổn định của lợi nhuận. Tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Các thành phần trong lợi nhuận.

Tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế. Các nguyên nhân gây ra BTD. Lý thuyết thông tin hữu ích (Decision usefulness theory).

Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder theory). Lý thuyết đại diện (Agency theory). Lý thuyết kế toán thực chứng (Positive accounting theory). Xây dựng giả thuyết nghiên cứu.

Tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. BTD ảnh hưởng đến tính ổn định của lợi nhuận. BTD ảnh hưởng đến tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Ảnh hưởng của các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận.

Bối cảnh tại VN.72 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.73 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu.

Kiểm tra tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. Kiểm tra ảnh hưởng của BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. Phân nhóm các công ty dựa vào nguyên nhân gây BTD. Kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận.

Kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận. Kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu. Dữ liệu và mẫu quan sát.

Dữ liệu bảng. Các bước phân tích dữ liệu.92 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.98 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Thống kê mô tả. Kiểm định sự tương quan và đa cộng tuyến.

Ma trận tương quan đơn tuyến tính giữa các cặp biến Pearson. Kiểm định đa cộng tuyến trong mô hình. Kiểm định lựa chọn mô hình nghiên cứu. Lựa chọn mô hình POLS và mô hình FEM.

Lựa chọn mô hình POLS và mô hình REM. Lựa chọn mô hình FEM và mô hình REM. Hiện tượng phương sai thay đổi phần dư trên dữ liệu bảng. Hiện tượng tự tương quan phần dư trên dữ liệu bảng.

Phân tích kết quả hồi quy. Kiểm tra tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận107 4. Kiểm tra ảnh hưởng của BTD đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận. Kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD ảnh hưởng đến tính ổn định của lợi nhuận và của các thành phần trong lợi nhuận.

Thảo luận kết quả nghiên cứu.133 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.138 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ CÁC HÀM Ý QUẢN TRỊ. Những đóng góp của luận án. Đóng góp về mặt lý thuyết. Đóng góp về mặt thực tiễn.

Một số hàm ý quản trị. Đối với các nhà hoạch định chính sách. Đối với Kế toán trưởng và nhà quản lý. Đối với nhà đầu tư.

Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo.152 KẾT LUẬN CHƯƠNG 5.154 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.1 TÀI LIỆU THAM KHẢO.30 vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Book-tax difference (Dịch: Chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán BTD và thu nhập chịu thuế) EM Earnings Management (Dịch: Điều chỉnh lợi nhuận) FEM Fixed Effect Model (Dịch: Mô hình tác động cố định) Large Negative Book-Tax Differences (Dịch: Chênh lệch LNBTD giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế có giá trị âm lớn) Large Positive Book-Tax Differences (Dịch: Chênh lệch giữa LPBTD lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế có giá trị dương lớn) Pooled Ordinary Least Squares (Dịch: Bình phương nhỏ nhất POLS cổ điển gộp) REM Random Effect Model (Dịch: Mô hình tác động ngẫu nhiên) TAXAVOIDER Tax Avoidance (Dịch: Tránh thuế) TIẾNG VIỆT BCTC Báo cáo tài chính HĐKD Hoạt động kinh doanh LN Lợi nhuận Thông tư 200 Thông tư số 200/2014/TT-BTC TNDN Thu nhập doanh nghiệp TS Tài sản VN Việt Nam viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Danh sách các biến sử dụng trong nghiên cứu. Bảng tóm tắt các mô hình và kì vọng. Bảng tóm tắt mẫu.

Thống kê mô tả các biến trong mô hình. Ma trận tương quan giữa các biến trong mô hình. Kết quả kiểm tra đa cộng tuyến. Kiểm định lựa chọn mô hình POLS và mô hình FEM.

Kết quả kiểm định lựa chọn POLS và mô hình REM. Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình FEM và mô hình REM. Kết quả kiểm tra phương sai thay đổi. Kết quả kiểm tra tự tương quan.

Kiểm tra tính ổn định của lợi nhuận giai đoạn 2010-2014. Kiểm tra tính ổn định của lợi nhuận giai đoạn 2015-2019. Kiểm tra tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận 2010-2014 109 Bảng 4. Kiểm tra tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận 2015-2019 109 Bảng 4.

Kết quả kiểm tra ảnh hưởng của BTD đến tính ổn định của lợi nhuận 111 Bảng 4. Kết quả kiểm tra ảnh hưởng của BTD đến tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận. Thống kê mô tả các biến trong mẫu LPBTD theo cách phân loại 1. Hệ số tương quan giữa các khoản dồn tích điều chỉnh và thuế suất thực tế chênh lệch.

Kết quả kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận theo cách phân loại 1. Kết quả kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận theo cách phân loại 1. Thống kê mô tả các biến trong mẫu LPBTD theo cách phân loại 2. Kết quả kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của lợi nhuận theo cách phân loại 2.

Kết quả kiểm tra các nguyên nhân gây ra BTD đến tính ổn định của các thành phần trong lợi nhuận theo cách phân loại 2. Tóm tắt kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu.130 x DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu đề xuất.76 xi TÓM TẮT Tên đề tài: Ảnh hưởng của chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế đến tính ổn định của lợi nhuận tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Tóm tắt: Tính ổn định của lợi nhuận là tiêu chí quan trọng để phân tích đánh giá tình hình tài chính của doanh nghiệp và là thông tin quan trọng đối với người sử dụng báo cáo tài chính. Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh tính ổn định của lợi nhuận chịu ảnh hưởng của chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế (BTD). Tuy nhiên, đây vẫn là vấn đề khá mới mẻ tại những nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam.