Luận án thạc sỹ về dạy học theo chủ đề môn vật lý 11

Tính cấp thiết của đề tài 1. Lí do chọn đề tài Chất lượng giáo dục luôn là đề tài được sự quan tâm của toàn xã hội. Trong những năm gần đây, vấn đề này ngày càng trở nên nóng bỏng, bức xúc từ diễn đàn Quốc hội đến câu chuyện hàng ngày của người dân. Đã có không ít ý kiến của các nhà quản lí giáo dục, các giáo sư, tiến sĩ đánh giá thực trạng giáo dục, chỉ ra nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở nước ta.

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một yêu cầu cấp bách đã được Đảng ta chỉ rõ trong nghị quyết TW2 khoá VIII ( 12/1996) : ‘‘Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học.’’  32 Trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX(4/2001) cũng nhấn mạnh: ‘‘Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành thực nghiệm, ngoại khoá, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay.’’  33 Tuy nhiên, đổi mới PPDH là một việc làm phức tạp, khó khăn đòi hỏi người dạy, người học đều phải đấu tranh gian khổ với một thói quen, kinh nghiệm đã có từ lâu đời trong dạy học. Sau hơn mười năm đổi mới, trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X(4/2006) đã nhận xét ‘‘Chất lượng giáo dục còn nhiều yếu kém; khả năng chủ động, sáng tạo của học sinh, sinh viên còn yếu. Chương trình, phương pháp dạy học còn lạc hậu, nặng nề, chưa thật phù hợp ’’.

Đồng thời đề ra định hướng : ‘‘Đổi mới tư duy giáo dục một cách nhất quán, từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp; ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học; đổi mới phương pháp dạy và học; phát huy khả năng sáng tạo và độc lập suy nghĩ của học sinh’’.  34 Luận văn thạc sĩ ---------------------------------------------------------------------------------------------- Bên cạnh đó, chúng ta còn đứng trước thực trạng học sinh học quá tải, chịu nhiều áp lực, chưa có động cơ, phương pháp học tập đúng đắn,.Về phía giáo viên cũng chịu nhiều áp lực do chương trình nặng nề và áp lực của các kì thi với những yêu cầu về tỉ lệ, điểm số,. Chính vì thế, đổi mới PPDH là một yêu cầu cấp bách trong giai đoạn hiện nay. Trong điều kiện thực tiễn hiện nay, chúng ta không thể đổi mới PPDH bằng cách áp dụng rập khuôn các PPDH ở các nước tiên tiến vì mục tiêu giáo dục khác nhau.

Việc vận dụng một cách sáng tạo các chiến lược dạy học tiên tiến trên thế giới trong đó có dạy học chủ đề vào thực tiễn có thể là con đường thích hợp để từng bước đưa giáo dục nước ta hội nhập vào xu thế phát triển chung của giáo dục thế giới. Tổ chức quá trình dạy học theo tinh thần của dạy học chủ đề có thể sẽ là định hướng thích hợp với chương trình, nội dung, và cách thức tổ chức quá trình dạy học hiện nay, góp phần tạo ra môi trường học tập tốt, thuận lợi giúp học sinh tham gia tích cực vào bài học, làm cho lớp học năng động, học sinh dễ dàng ghi nhận kiến thức một cách có hệ thống, không nhồi nhét, quá tải. Hơn thế, dạy học chủ đề từng bước khơi dậy khả năng tự học đang tiềm ẩn ở mỗi học sinh, tiến tới chỗ hình thành cho các em có phong cách biết tự học ở mọi nơi,mọi lúc, nâng cao tính tích cực, sáng tạo, tự lực tìm mà học ở người học, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở nước ta. Chính vì những điều đã trình bày ở trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu: Tổ chức dạy học các nội dung kiến thức chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao theo quan điểm của dạy học chủ đề nhằm phát huy tính tích cực,tự lực của học sinh trong học tập.

Lịch sử nghiên cứu đề tài Dạy học chủ đề (themes based learning) ra đời từ những năm 80, 90 của thế kỷ XX được xem như là một trong những kiểu dạy học mang tính tích -1- Luận văn thạc sĩ ---------------------------------------------------------------------------------------------- hợp cao. Vào thời gian này, nhiều nước có nền giáo dục phát triển đã áp dụng nó như một chiến lược đổi mới giáo dục phổ thông các cấp. Vài năm trở lại đây cũng đã có một số hướng nghiên cứu, một số đề tài nghiên cứu việc áp dụng dạy học chủ đề vào tổ chức hoạt động dạy học nói chung và dạy học môn vật lí nói riêng ở Việt Nam như: ‘‘Dạy học chủ đề và việc vận dụng vào thiết kế dạy học phần từ trường và cảm ứng điện từ vật lí 11 THPT’’ (Luận văn thạc sĩ của Tăng Thị Ngọc Thắm, ĐHSP TP.Hồ Chí Minh năm 2006), ‘‘Tổ chức dạy học nội dung kiến thức chương Tĩnh học vật rắn sách giáo khoa vật lí 10 nâng cao theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập’’ ( luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Thu Hằng, ĐHSP Hà Nội năm 2008) trong đó có sử dụng dạy học chủ đề để tổ chức dạy học,.bước đầu thu được những kết quả đáng ghi nhận. Trong chương trình vật lí ở THPT, ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ là phần kiến thức gắn với thực tiễn, có nhiều ứng dụng trong đời sống và trong kĩ thuật, nội dung kiến thức khá độc lập nhưng phương pháp tiếp cận lại có sự tương đồng có thể tổ chức thành chủ đề.

Trước đây đã có một số đề tài khoa học nghiên cứu hoạt động dạy học chương này theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh như: ‘‘Áp dụng phương pháp tìm tòi từng phần nhằm phát triển tính tích cực, tự lực tư duy và nâng cao chất lượng học tập khi dạy chương Dòng điện trong các môi trường ’’ (Nguyễn Thị Dung, luận văn thạc sĩ năm 1997; ‘‘Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức phần Dòng điện trong các môi trường sách giáo khoa vật lí 11 thí điểm theo định hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh’’ (Phạm Thị Kiều Oanh, luận văn thạc sĩ năm 2004); ‘‘Thiết kế tiến trình dạy học đề tài dòng điện trong chất điện phân sách giáo khoa vật lí 11 thí điểm theo định hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh’’ (Trần Thị Thu Hiền, luận văn thạc sĩ năm 2005),. Các đề tài nghiên cứu này đều tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, sử dụng hình thức lớp - bài truyền thống, chưa có đề tài -2- Luận văn thạc sĩ ---------------------------------------------------------------------------------------------- nào nghiên cứu việc tổ chức dạy học các nội dung kiến thức trong chương theo hình thức dạy học chủ đề. Kế thừa những nghiên cứu đi trước, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học chủ đề đồng thời nghiên cứu áp dụng vào việc tổ chức hoạt động dạy học phần kiến thức ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn vật lí ở nhà trường phổ thông và góp phần khẳng định một hướng đi trong nghiên cứu và vận dụng một số ý tưởng tích cực, phù hợp của các chiến lược dạy học hiện đại vào thực tiễn giáo dục phổ thông nước ta hiện nay. Hy vọng đề tài sẽ là cơ sở cho những đề tài liên quan sau này và là một nấc thang giúp cho dạy học chủ đề tiến xa hơn nữa.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu việc vận dụng dạy học chủ đề vào tổ chức hoạt động dạy học các nội dung kiến thức chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong học tập. Giả thuyết khoa học Tổ chức dạy học theo hình thức dạy học chủ đề có tác dụng phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh. Thiết kế phương án dạy học chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao theo hình thức dạy học chủ đề sẽ không những làm cho học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức mà còn bồi dưỡng cho học sinh tính tích cực, tự lực và năng lực giải quyết vấn đề. Đối tượng nghiên cứu - Các nội dung kiến thức chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’- sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao.

- Hoạt động dạy học các nội dung kiến thức chương ‘ Dòng điện trong các môi trường’’ sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao. -3- Luận văn thạc sĩ ---------------------------------------------------------------------------------------------- 5. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhằm đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài cần thực hiện những nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học chủ đề. - Nghiên cứu các tài liệu khoa học cần thiết để hiểu sâu các nội dung kiến thức chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường ’’ sách giáo khoa vật lí lớp 11 nâng cao.

- Phân tích cấu trúc lôgic các nội dung kiến thức chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường’’ sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao, từ đó vận dụng lí luận của dạy học chủ đề để nghiên cứu tổ chức dạy học phần kiến thức này. Thực nghiệm sư phạm của đề tài và tiến hành thực nghiệm sư phạm với tiến trình dạy học đã soạn thảo, phân tích kết quả thực nghiệm để đánh giá việc phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong học tập từ đó rút kinh nghiệm, sửa đổi, bổ sung để có thể áp dụng cho nhiều nội dung kiến thức khác của chương trình vật lí bậc trung học phổ thông. Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu việc áp dụng hình thức dạy học chủ đề vào dạy học vật lí và thiết kế phương án dạy học chương ‘‘Dòng điện trong các môi trường sách giáo khoa vật lí 11 nâng cao’’ nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh và nâng cao chất lượng dạy học. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện được các nhiệm vụ trên cần sử dụng các phương pháp sau: - Phương pháp nghiên cứu lý thuyết.

- Phương pháp điều tra thăm dò để thu thu thập thông tin về đối tượng nghiên cứu. - Phương pháp thực nghiệm 8.