Luận án tác động của chia sẻ tri thức đến sự đổi mới của các doanh nghiệp xã hội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN PHAN ĐĂNG SƠN TÁC ĐỘNG CỦA CHIA SẺ TRI THỨC ĐẾN ĐỔI MỚI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN LÝ KINH TẾ HÀ NỘI, NĂM 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN PHAN ĐĂNG SƠN TÁC ĐỘNG CỦA CHIA SẺ TRI THỨC ĐẾN ĐỔI MỚI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Quản lý kinh tế và chính sách Mã số: 8340410 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Mai Văn Bưu HÀ NỘI, NĂM 2021 i LỜI CAM KẾT Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng chuyên đề này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Nghiên cứu sinh (ký và ghi rõ họ tên) Phan Đăng Sơn ii MỤC LỤC LỜI CAM KẾT.ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.

v DANH MỤC BẢNG. vi DANH MỤC HÌNH.vii PHẦN I: MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan nghiên cứu.

Doanh nghiệp xã hội. Quản lý tri thức. Chia sẻ tri thức. Kết quả hoạt động của Doanh nghiệp xã hội.

Mối quan hệ giữa Chia sẻ tri thức, Đổi mới và kết quả hoạt động của Doanh nghiệp xã hội. Khái niệm về DNXH. Quản lý tri thức. Chia sẻ tri thức.

Kết quả hoạt động của Doanh nghiệp. Đánh giá về khoảng trống nghiên cứu.39 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1.41 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu. Thang đo nghiên cứu.

Thang đo về Chia sẻ tri thức. Thang đo Đổi mới sáng tạo. Thang đo Kết quả đổi mới của Doanh nghiệp. Đo lường các biến kiểm soát.

Mô hình nghiên cứu của luận án. Thiết kế bảng hỏi và thu thập dữ liệu. Thiết kế bảng hỏi. Kích thước mẫu.

Thu thập dữ liệu. Phân tích dữ liệu. 67 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2.69 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHIA SẺ TRI THỨC VÀ ĐỔI MỚI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÀ KẾT QUẢ PHÂN TÍCH ĐỊNH LƯỢNG DỮ LIỆU KHẢO SÁT. Thực trạng tổ chức hoạt động của các DNXH tại Việt Nam.

Khung chính sách và pháp luật cho DNXH. Quy mô và phạm vi của DNXH tại Việt Nam. Những mục tiêu xã hội mà các DNXH đang theo đuổi. Những lĩnh vực chính của các DNXH đang thực hiện.

Đặc điểm người trả lời phiếu. Về đặc trưng DNXH được khảo sát. Thực trạng Chia sẻ tri thức, Đổi mới sáng tạo và Kết quả hoạt động của các Doanh nghiệp xã hội thông qua điều tra, khảo sát. Đánh giá năng lực Chia sẻ tri thức của các DNXH.

Đánh giá các khía cạnh Đổi mới sáng tạo trong DNXH. Đánh giá thực trạng Kết quả của đổi mới DNXH. Phân tích thang đo và phân tích mô hình tác động. Phân tích độ tin cậy thang đo các yếu tố trong mô hình.

Phân tích nhân tố khám phá.82 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3.103 CHƯƠNG 4: THẢO LUẬN NGHIÊN CỨU VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH. Thảo luận kết quả nghiên cứu. Phân tích các giả thuyết giữa các biến trong mô hình. Gợi ý chính sách cho các Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam.

Thu thập tri thức. Chia sẻ tri thức. Đổi mới sản phẩm và Marketing. Một số giải pháp khác.

Đóng góp của luận án. Đóng góp lý luận của luận án. Đóng góp về thực tiễn. Hạn chế của Luận án.116 TIỂU KẾT CHƯƠNG 4.118 PHẦN KẾT LUẬN.

119 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.120 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.137 v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT VIẾT TẮT GIẢI NGHĨA 1 CSTT Chia sẻ tri thức 2 ĐM Đổi mới 3 DNXH Doanh nghiệp xã hội 4 QLTT Quản lý tri thức vi DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Số lượng các loại hình tổ chức của các DNXH.2: Đặc trung mẫu khảo sát theo đặc điểm của chủ DNXH.3: Đặc trưng mẫu khảo sát theo đặc điểm của Doanh nghiệp xã hội.4: Tổng hợp đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số cronbach’s alpha.5: Hệ số KMO và kiểm định Bartlett (Thang đo quản trị tri thức).6: Tổng phương sai được giải thích (Thang đo chia sẻ tri thức).7: Ma trận hệ số tải nhân tố (thang đo quản trị tri thức).8: Hệ số KMO và kiểm định Bartlett (Thang đo đổi mới sáng tạo).9: Tổng phương sai được giải thích (Thang đo đổi mới sáng tạo).10: Ma trận hệ số tải nhân tố (thang đo đổi mới sáng tạo).11: Hệ số KMO và kiểm định Barlett (Thang đo Kết quả đổi mới).12: Tổng phương sai được giải thích.13: Ma trận hệ số tải nhân tố.14: Tổng hợp các chỉ số đánh giá thang đo.15: Kết quả ước lượng hệ số hồi quy.16: Kết luận về các giả thuyết chính trong mô hình.17: Tác động của các biến kiểm soát tới Chia sẻ tri thức của DNXH.18: Tác động của biến kiểm soát tới Đổi mới của DNXH.1: Mô hình nghiên cứu mới của tác giả sau khi phân tích các yếu tố.2: Kết luận về các giả thuyết chính trong mô hình.106 vii DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ Mô hình 1: Các bước thực hiện nghiên cứu Luận án.42 Mô hình 2: Mô hình nghiên cứu của tác giả.3: Mô hình phân tích tác động của Chia sẻ tri thức tới Đổi mới sáng tạo trong các DNXH (điều chỉnh sau phân tích nhân tố).89 Mô hình 4a: Kết quả phân tích CFA (Mô hình chưa chuẩn hóa).90 Mô hình 4b: Kết quả phân tích CFA (Mô hình chuẩn hóa).91 Mô hình 5a: Mô hình cấu trúc chưa chuẩn hóa.93 Mô hình 5b: Mô hình cấu trúc đã chuẩn hóa.1: Đánh giá các khía cạnh của chia sẻ tri thức trong DNXH.2: Đánh giá các khía cạnh đổi mới sáng tạo trong DN.3: Đánh giá các khía cạnh Kết quả đổi mới sáng tạo.4: So sánh theo độ tuổi của chủ DNXH.5: So sánh theo hình thức sở hữu.6: So sánh theo quy mô lao động.7: So sánh các khía cạnh năng lực quản trị tri thức theo vùng miền.8: So sánh theo độ tuổi chủ DNXH.9: So sanhs theo Sở hữu doanh nghiệp xã hội.10: So sánh theo quy mô lao động của DN.11: So sánh theo số năm hoạt động.12: So sánh Đổi mới công nghệ giữa các DN sử dụng và không sử dụng lao động yếu thế.13: So sánh các khía cạnh của Đổi mới sáng tạo giữa các nhóm DN theo vùng miền. 102 1 PHẦN I: MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Sau hơn 30 năm phát triền kể từ khi bắt đầu mở cửa thị trường, đất nước ta đã có những bước phát triển mới không ngừng về kinh tế xã hội. Điều này đã tạo điều kiện giúp cho các doanh nghiệp, các tổ chức thuộc mọi thành phần kinh tế khác nhau cùng phát triển, góp phần thúc đẩy kinh tế, xóa đói giảm nghèo, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân.

Tuy vậy, cùng với cải cách và tăng trưởng kinh tế, nhiều vấn đề xã hội và môi trường lại nổi lên về cả quy mô và số lượng. Điều này đòi hỏi Chính phủ phải có các chính sách đảm bảo tăng trưởng kinh tế gắn chặt với phát triển bền vững như bảo vệ môi trường, đảm bảo các nhóm dân cư được tiếp cận với các dịch vụ công và thành quả tăng trưởng một cách công bằng và toàn diện nhất. Tuy nhiên, thưc tiễn hiện nay Chính phủ không thể quan tâm hết đến toàn bộ người dân, nhất là người trong nhóm yếu thế của xã hội cũng như các vấn đề môi trường, an sinh xã hội của toàn bộ người dân. Do đó, Doanh nghiệp xã hội ra đời như là một phương thức hỗ trợ người dân, tạo ra các dịch vụ xã hội và cung cấp việc làm cho những người yếu thế ở các vùng nông thôn thay vì hỗ trợ họ như một tổ chức từ thiện như một số Tổ chức phi chính phủ hiện nay.

Trong những năm qua, mô hình Doanh nghiệp xã hội (DNXH) tồn tại dưới nhiều hình thức tổ chức và địa vị pháp lý khác nhau (như doanh nghiệp thông thường, tổ chức phi lợi nhuận, tổ chức từ thiện, v.) và mới đây, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của cuộc sống, đã có rất nhiều sáng kiến xã hội được triển khai trên cơ sở sử dụng mô hình hoạt động kinh doanh như một công cụ nhằm đem lại các giải pháp xã hội bền vững hơn cho cộng đồng. Điều này đã thúc đẩy chính phủ Luật hóa mô hình doanh nghiệp xã hội lần đầu tiên tại Việt Nam trong Luật Doanh nghiệp 2014. Mô hình DNXH đã và đang chứng tỏ là một đối tác hỗ trợ tích cực và ngày càng hiệu quả cho Nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường một cách bền vững. Nhiều DNXH với ý tưởng sáng tạo và đổi mới thành công đã góp phần hỗ trợ Chính phủ trong việc xóa đói giảm nghèo, hỗ trợ và nâng cao năng lực cho các đối tượng yếu thế, người dân tộc thiểu số, bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, hiện nay các DNXH còn đang gặp khó khăn trong quá trình hoạt động và phát triển bền vững, một phần vì hầu hết các DNXH hiện nay tại Việt Nam là Doanh nghiệp nhỏ (chiếm gần 70% tổng số DNXH tại Việt Nam), phương thức quản lý yếu kém, thiếu sự đổi mới dẫn đến một số DNXH gặp khó khăn, nhất là trong đại dịch Covid 2 19 vừa qua dẫn đến giải thể Doanh nghiệp. Điều này dẫn đến đòi hỏi các DNXH hiện nay phải thay đổi cách thức quản lý các nguồn lực trong đó có quản lý tri thức như là một lợi thế cạnh tranh của DNXH. Trong những năm gần đây, khái niệm tri thức trong các tổ chức ngày càng trở nên phổ biến trong các nghiên cứu (Alvesson & Karreman, 2001), với tri thức được công nhận là tài nguyên quan trọng nhất của các tổ chức (Nahapiet & Ghoshal, 1998; Spender & Grant, 1996). Mặc dù kiến thức tổ chức kiến thức, nhưng chỉ trong thập kỷ qua, nó đã được coi là nguồn lợi thế cạnh tranh chính (Stewart, 1997) và quan trọng đối với sự bền vững và thành công của các tổ chức (Nonaka & Takeuchi, 1995).

các quá trình tạo thuận lợi cho việc tạo ra, chia sẻ và tận dụng kiến thức cá nhân và tập thể (Becerra-Fernandez & Sabherwal, 2001; Drucker, 1993). Ngày càng có nhiều tổ chức đang cố gắng thiết lập các hệ thống và thực tiễn quản lý tri thức để sử dụng hiệu quả hơn kiến thức họ có, và nhiều ấn phẩm đã thảo luận về tầm quan trọng của kiến thức trong các tổ chức. Mặc dù vậy, có nhiều điều cần học và hiểu về cách kiến thức được tạo ra, chia sẻ và sử dụng trong các tổ chức (Grover & Davenport, 2001; Tsoukas & Vladimirou, 2001).