Luận án rèn luyện kỹ năng dạy học cho sinh viên đại học ngành sư phạm sinh học b

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRƢƠNG THỊ THANH MAI RÌN LUYÖN Kü N¡NG D¹Y HäC CHO SINH VI£N §¹I HäC NGµNH S¦ PH¹M SINH HäC B»NG D¹Y HäC VI M¤ Chuyên ngành: Lý luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Sinh học Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. Dƣơng Tiến Sỹ 2. Phan Đức Duy HÀ NỘI - 2016 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả TRƢƠNG THỊ THANH MAI ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình hoàn thành luận án này, tôi đã nhận đƣợc những sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo hƣớng dẫn khoa học: PGS. Dƣơng Tiến Sỹ và PGS. Phan Đức Duy, những ngƣời đã tận tâm giúp đỡ, hƣớng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể bộ môn Phƣơng pháp dạy học, khoa Sinh học, Phòng Sau đại học, Ban Giám hiệu Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các trƣờng ĐHSP, trƣờng THPT và các giảng viên, giáo viên đã gửi ý kiến đóng góp để luận án đƣợc hoàn thiện hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả TRƢƠNG THỊ THANH MAI iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC.

PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN.

CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN .7 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẬN DỤNG DẠY HỌC VI MÔ ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DẠY HỌC. Trên thế giới. Dạy học vi mô.

K n ng dạy học. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Thực trạng việc rèn luyện kỹ n ng dạy học môn Sinh học tại các trƣờng đại học sƣ phạm. Thực trạng và nhu cầu rèn luyện kỹ n ng dạy học của SV ngành sƣ phạm sinh học.

Ý kiến của GV phổ thông tham gia hƣớng dẫn thực tập Sƣ phạm về hệ thống KNDH cần rèn luyện cho SV .46 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 .48 Chƣơng 2: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DẠY HỌC CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC NGÀNH SƢ PHẠM SINH HỌC BẰNG DẠY HỌC VI MÔ. THAO TÁC HÓA CÁC KỸ NĂNG DẠY HỌC. Hệ thống KNDH đƣợc rèn luyện bằng DHVM. Thao tác hóa các kỹ n ng dạy học.

Thiết kế bộ công cụ hỗ trợ việc vận dụng dạy học vi mô trong rèn luyện kỹ n ng dạy học cho sinh viên ngành sƣ phạm sinh học. Quy trình vận dụng dạy học vi mô trong rèn luyện kỹ n ng dạy học cho sinh viên ngành sƣ phạm sinh học. XÂY DỰNG TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ĐẠT ĐƢỢC VỀ KỸ NĂNG DẠY HỌC. Nguyên tắc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá KNDH.

Xây dựng thang phân loại mức độ đạt đƣợc về kỹ n ng dạy học môn Sinh học. Quy trình xây dựng bộ tiêu chí đánh giá kỹ n ng dạy học môn Sinh học. Kết quả xây dựng rubric đánh giá mức độ đạt đƣợc về KNDH. XÂY DỰNG TÀI LIỆU HƢỚNG DẪN RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DẠY HỌC CHO SINH VIÊN NGÀNH SƢ PHẠM SINH HỌC BẰNG DẠY HỌC VI MÔ .93 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.

MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM. PHƢƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM. Chọn lớp đối chứng và lớp thực nghiệm.

ố trí thực nghiệm. Phƣơng pháp thu thập dữ liệu và đo lƣờng. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM. Phân tích đ nh lƣợng kết quả thực nghiệm.

Phân tích đ nh tính kết quả thực nghiệm.116 KẾT UẬN VÀ KIẾN NGHỊ .121 TÀI IỆU THAM KHẢO.123 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI .129 PHỤ LỤC v DANH MỤC TỪ VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT STT Viết tắt Viết đầy đủ 1 BHVM Bài học vi mô 2 DHVM Dạy học vi mô 3 ĐC Đối chứng 4 ĐHSP Đại học Sƣ phạm 5 GV Giáo viên 6 HS Học sinh 7 KHBHVM Kế hoạch bài học vi mô 8 KN Kỹ n ng 9 KNDH Kỹ n ng dạy học 10 KTBC Kiểm tra bài cũ 11 LLDHSH Lý luận dạy học Sinh học 12 PPDH Phƣơng pháp dạy học 13 PPGD Phƣơng pháp giảng dạy 14 SGK Sách giáo khoa 15 PTTQ Phƣơng tiện trực quan 16 SPSH Sƣ phạm Sinh học 17 SV Sinh viên 18 THCS Trung học cơ sở 19 THPT Trung học phổ thông 20 TLN Thảo luận nhóm 21 TN Thực nghiệm 22 VD Ví dụ vi DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1. Mô tả tóm tắt các KNDH. Các thang đánh giá mức độ đạt đƣợc của KN. Kết quả điều tra về mức độ rèn luyện KNDH cho SV đại học ngành SPSH tại cơ sở đào tạo.

Kết quả khảo sát về số lần đƣợc thực hành rèn luyện KNDH. Kết quả khảo sát về mức độ tự tin của SV đối với KNDH. Yếu tố ảnh hƣởng đến mức độ thành công của tiết dạy. Ý kiến đánh giá của SV đối với cách thức rèn luyện KNDH.

Ý kiến của SV về mô hình rèn luyện KNDH. Kết quả điều tra về ý kiến của GV THPT về thứ tự ƣu tiên rèn luyện. Logic thao tác KN KTBC. Logic thao tác KN sử dụng câu hỏi – phản hồi.

Logic thao tác KN tổ chức hoạt động thảo luận nhóm. Logic thao tác của KN sử dụng PTTQ. Logic thao tác KN sử dụng thí nghiệm sinh học để hình thành kiến thức mới. Mẫu phiếu hoạt động rèn luyện minh họa.

Mẫu KHBHVM minh họa. Mẫu phiếu quan sát – đánh giá minh họa. Phiếu hoạt động rèn luyện KN tổ chức hoạt động nhóm. VD minh họa KHBHVM rèn luyện KN sử dụng câu hỏi – phản hồi.

Bảng mô tả hành vi của các mức độ đạt đƣợc về KNDH. Rubric đánh giá KN KT C. Rubric đánh giá KN sử dụng câu hỏi – phản hồi. Rubric đánh giá KN tổ chức hoạt động thảo luận nhóm.

Rubric đánh giá KN sử dụng PTTQ. Rubric đánh giá KN sử dụng thí nghiệm sinh học .92 vii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Trang Sơ đồ Sơ đồ 1. Các bƣớc tiến hành DHVM (theo Allen) [56]. Quy trình rèn luyện KNDH (Theo Petty) [64].

Quy trình rèn luyện KNDH cho SV đại học ngành SPSH của các trƣờng ĐHSP trong phạm vi nghiên cứu. Hệ thống KNDH đƣợc rèn luyện bằng DHVM trong phạm vi nghiên cứu 51 Sơ đồ 2. Các giai đoạn của quá trình rèn luyện KNDH bằng DHVM. Đồ th mô tả số lần giảng tập của SV.

Biểu đồ mô tả ý kiến đánh giá của SV đối với cách thức rèn luyện KNDH. Biểu đồ kết quả các lần rèn luyện KN KTBC. Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra KN sử dụng câu hỏi – phản hồi. Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra KN tổ chức hoạt động thảo luận nhóm.

Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra KN sử dụng PTTQ. Biểu đồ kết quả các lần rèn luyện phối hợp nhiều KN. Biểu đồ mô tả sự chênh lệch giá tr trung bình giữa 2 lần rèn luyện ở các KNDH. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.

Vấn đề đổi mới trong đào tạo giáo viên (GV) nói chung, đào tạo GV môn Sinh học nói riêng đòi hỏi các trƣờng Đại học sƣ phạm (ĐHSP) cần tiếp tục thay đổi, cải tiến phƣơng pháp giảng dạy theo hƣớng phát triển n ng lực nghề nghiệp cho Sinh viên (SV). Ngh quyết số 29-NQ/TW về đ nh hƣớng đổi mới giáo dục đã xác đ nh “giáo dục và đào tạo tại các trường ĐHSP cần tập trung dạy cách học, khuyến khích tự học, phát triển năng lực nghề nghiệp cho SV” [3]. Trên cơ sở chuẩn nghề nghiệp GV phổ thông [6], chuẩn đầu ra của các cơ sở đào tạo GV [7], n ng lực nghề nghiệp của SV các trƣờng ĐHSP đƣợc xác đ nh bao gồm năng lực khoa học chuyên ngành và năng lực sư phạm [41]. Trong đó, n ng lực dạy học là một trong những n ng lực thành phần của n ng lực sƣ phạm và kỹ n ng dạy học (KNDH) là một thành tố hiện thực hóa n ng lực dạy học.

Việc đào tạo SV đại học ngành Sƣ phạm Sinh học (SPSH) đang đƣợc tiến hành theo quy chế tín chỉ với khối lƣợng kiến thức lớn, dàn trải, thƣờng xuyên cập nhật, trong khi đó thời lƣợng dành cho giờ lên lớp ít (giảm từ 40-50% so với niên chế) [5]. Điều này ảnh hƣởng không ít đến việc rèn luyện KNDH cho SV. Thời gian tập giảng không nhiều, giảng tập trong phạm vi lớp đông và thiếu sự đánh giá, phản hồi cụ thể sau mỗi tiết dạy dẫn đến việc SV thiếu tự tin và chƣa vững vàng về KNDH. Xuất phát từ những vấn đề trên, các trƣờng và khoa Sƣ phạm phải đổi mới chƣơng trình, phƣơng pháp giảng dạy, cách thức rèn luyện KNDH một cách c n bản, toàn diện nhằm hình thành n ng lực tự bồi dƣỡng, tự phát triển cho SV; đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo và tự đào tạo.

Dạy học vi mô (DHVM) là một quá trình tinh giảm những hoạt động không có hiệu quả để mang lại thành công cho tiết dạy với ƣu điểm nổi trội là hình thành và phát triển các KNDH một cách tuần tự, vững chắc. 2 DHVM đƣợc vận dụng để rèn luyện từng KNDH trong một khoảng thời gian ngắn (5-10 phút) với mô hình lớp học thu nhỏ (5-10 HS). DHVM cho phép có một sự n khớp giữa lý thuyết và thực hành, việc trải nghiệm KNDH trong quá trình dạy học môn Sinh học thông qua các phƣơng tiện dạy học (camera, đầu máy video), qua quá trình phản hồi và đánh giá có thể phát triển khả n ng của SV trong việc phân tích các tình huống sƣ phạm, cách thức tổ chức quá trình dạy học môn Sinh học, trong việc tự đánh giá, tự phê phán, tự sửa chữa.