Luận án nghiên cứu tính đa dạng của nguồn tài nguyên cây thuốc tại hoàng su phì

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- NGUYỄN DUY HƢNG NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG CỦA NGUỒN TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC TẠI HOÀNG SU PHÌ, TỈNH HÀ GIANG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN, SỬ DỤNG BỀN VỮNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội – 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- NGUYỄN DUY HƢNG NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG CỦA NGUỒN TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC TẠI HUYỆN HOÀNG SU PHÌ, TỈNH HÀ GIANG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN, SỬ DỤNG BỀN VỮNG Chuyên ngành: T c vật ọc Mã số : 9420111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Hà Minh Tâm Hà Nội – 2021 Lời cam đoan Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. Lƣu Đàm Cƣ và TS. Hà Minh Tâm.

Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Tác giả Nguyễn Duy Hƣng Lời cảm ơn Luận án này đƣợc hoàn thành tại Học Viện Khoa học và Công nghệ- Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã nhận đƣợc sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô, các nhà khoa học, các nhà quản lý, các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc và kính trọng tới PGS.

Lƣu Đàm Cƣ và TS Hà Minh Tâm - Các thầy đã tận tâm hƣớng dẫn, động viên, khích lệ và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt thời gian chọn và thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn đề tài TN 17/C 04 thuộc Chƣơng trình Tây Nguyên 2016-2020 đã hỗ trợ nghiên cứu về cây thuốc có tinh dầu và hoạt tính sinh học của một số cây thuốc thu thập tại huyện Hoàng Su Phì tỉnh Hà Giang. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hóa Sinh Biển, Học viện Khoa học và Công nghệ, đặc biệt các cán bộ Sinh học, Phòng Bảo tồn thiên nhiên và Bộ phận Đào tạo thuộc Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam đã quan tâm giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của Ban quản lý KBTTN Tây Côn Lĩnh, huyện Hoàng Su Phì và nhân dân các xã vùng đệm Khu bảo tồn đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình điều tra thu thập số liệu.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới toàn thể gia đình, bạn bè và những ngƣời thân đã luôn quan tâm, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Tác giả Nguyễn Duy Hƣng i MỤC LỤC Trang bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục………………………………………………………………………………………i Danh mục bảng.iv Danh mục hình.v Danh mục chữ cái viết tắt.vi MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài luận án. Mục tiêu nghiên cứu của luận án.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài luận án. Những đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án .3 CHƢƠNG 1- TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Lƣợc sử nghiên cứu về đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc.

Trên thế giới. Lƣợc sử nghiên cứu về giá trị sử dụng và các mối đe dọa. Trên thế giới .1 Giá trị sử dụng tài nguyên cây thuốc. Đánh giá các mối đe dọa tài nguyên cây thuốc.

Lƣợc sử nghiên cứu về bảo tồn, phát triển tài nguyên cây thuốc và vai trò của tri thức dƣợc học dân tộc. Trên thế giới. Hiện trạng và bảo tồn cây thuốc. Tri thức dƣợc học dân tộc và vai trò trong bảo tồn, phát triển tài nguyên.

ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NC. Địa điểm nghiên cứu. Vị trí, ranh giới. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội.

Đối tƣợng nghiên cứu:. Nội dung nghiên cứu. Nghiên cứu tính đa dạng và sự phân bố của nguồn tài nguyên cây thuốc. Nghiên cứu xác định các mối đe dọa đối với nguồn tài nguyên cây thuốc.

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn. Phƣơng pháp nghiên cứu. Các phƣơng pháp chung. Phƣơng pháp kế th a.

Xử lý thông tin. Nhóm các phƣơng pháp đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc. Phƣơng pháp điều tra cây thuốc. Đánh giá mức độ đe doạ.

Phƣơng pháp nghiên cứu xác định các mối đe dọa. Các phƣơng pháp nghiên cứu bảo tồn. Phƣơng pháp nghiên cứu nhân giống hữu tính cây thuốc bằng hạt. Phƣơng pháp nghiên cứu nhân giống vô tính bằng hom.

Phƣơng pháp nghiên cứu hoạt tính sinh học. Phƣơng pháp đánh giá hoạt tính kháng viêm. Phƣơng pháp thử hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định. Kết quả nghiên cứu và thảo luận.

Tính đa dạng của nguồn tài nguyên cây thuốc huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. Đa dạng về đơn vị phân loại. Đa dạng phổ dạng sống của các loài. Đa dạng về yếu tố địa lí.

Đa dạng về sự phân bố trong các kiểu thảm thực vật. Giá trị bảo tồn của nguồn cây thuốc hoàng su phì. Giá trị sử dụng và mối đe dọa nguồn tài nguyên cây thuốc. Giá trị sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc trong y học cổ truyền cn dƣợc phẩm.

Giá trị trong y học cổ truyền. Giá trị trong công nghiệp dƣợc. Tri thức bản địa và vai trò của cây thuốc trong đời sống ngƣời dân thiểu số. Tri thức bản địa về tài nguyên cây thuốc.

Vai trò của cây thuốc trong đời sống của đồng bào dân thiểu số. Kết quả nghiên cứu thử hoạt tính sinh học của một số loài cây thuốc đƣợc đồng bào dân tộc h’mông và dao sử dụng chữa bệnh. Các mối đe dọa tới tài nguyên cây thuốc và tri thức bản địa về cây thuốc. Các mối đe dọa đối đối với nguồn tài nguyên cây thuốc.

Các mối đe dọa đối với tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc. Cơ sở khoa học, giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc. Hiện trạng công tác bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại hoàng su phì. Giải pháp bảo tồn và phát triển trên cơ sở tri thức bản địa.

Cơ sở khoa học để bảo tồn và phát triển một số loài cây thuốc có triển vọng. Cơ sở khoa học cho bảo tồn. Nghiên cứu nhân hữu tính bằng hạt một số loài cây thuốc. Kết quả nhân vô tính sói r ng (sarcandra glabra) và lá khôi tía .106 Kết luận và kiến nghị.

109 Danh mục công trình của tác giả. 113 Tài liệu t am k ảo. 114 iv DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Diễn biến diện tích và độ che phủ r ng qua các thời kỳ.

Sự phân bố các loài cây thuốc trong các ngành. Các họ giàu loài cây thuốc nhất tại Huyện Hoàng Su Phì, Tỉnh Hà Giang. So sánh cây thuốc ở Huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang với Việt Nam. Đa dạng về dạng sống của cây thuốc tại huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang.

Yếu tố địa lí của cây thuốc tại Huyện Hoàng Su Phì, Tỉnh Hà Giang. Tỷ lệ phân bố của các loài cây thuốc trong các kiểu thảm thực vật. Danh lục các loài thực vật quý hiếm ở huyện Hoàng Su Phì, HàGiang*). Sự phân bố các bậc taxon trong các ngành cây thuốc dân tộc H’Mông.

Tỷ lệ cây thuốc chữa bệnh của mỗi dân tộc (%). Các loại bệnh thƣờng gặp đƣợc chữa trị bằng cây thuốc. Sự biến động về giá của một số loài cây thuốc t năm 2005 đến 2016. Kết quả sàng lọc hoạt tính ức chế sản sinh nitric oxide (NO) trên tế bào RAW264.

Kết quả hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định. Một số loài cây thuốc có số lƣợng thu hái nhiều nhất t 2012 đến 2016. Một số loài đang đƣợc bảo vệ tại Huyện Hoàng Su Phì. Giá trị trung bình Bảy lá một hoa.

Hàm lƣợng nƣớc trong hạt. Quá trình nảy mầm của hạt giống. Ảnh hƣởng của các biện pháp xử lý hạt đến thế nảy mầm và chỉ số nảy. Tỷ lệ sống và sinh trƣởng của cây con ở các công thức hỗn hợp ruột bầu.

Tỷ lệ nảy mầm t hạt của : Hoàng liên chân gà, Hoàng tinh hoa trắng, Hoàng tinh hoa đỏ và Hà thủ ô đỏ. Tỷ lệ sống của : Hoàng liên chân gà, Hoàng tinh hoa trắng, Hoàng tinh hoa đỏ và Hà thủ ô đỏ trong túi bầu. Tỷ lệ ra rễ của Sói r ng và Là khôi tía. Tỷ lệ sống của Sói r ng Là khôi tía trong bầu đất sau 6 tháng.

107 v DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. đồ Huyện Hoàng Su Phì, Tỉnh Hà Giang. Biểu đồ 10 họ giàu loài cây thuốc nhất tại Hoàng Su Phì. Ảnh hạt và cây Bảy lá một hoa.

Hình ảnh hạt nảy mầm ở các công thức thí nghiệm sau 18 ngày. Hình ảnh cây 7 lá 1 hoa 3 tháng tuổi. Hình ảnh cây bảy lá một hoa, 9 tháng và 12 tháng tuổi. 103 vi DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT ST Kí hiệu Diễn giải Ghi T chú 1 VQG Vƣờn Quốc Gia 1 TCN Trƣớc công nguyên 2 SCN Sau công nguyên 3 CR Rất nguy cấp 4 EN Nguy cấp 5 VU Sẽ nguy cấp 6 Nxb Nhà xuất bản 7 FAO Tổ chức Lƣơng thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (Food and Agriculture Organiation of the United Nations) 8 IUCN Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên (International Unionfor Conservation of Nature and Natural Resources) 9 WHO Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization) 10 WWF Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (World Wildlife Fund) 11 YHCT Y học cổ truyền 12 KBT Khu bảo tồn 13 KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên 14 KVNC Khu vực nghiên cứu 15 NĐ Nghị định 16 SĐ Sách đỏ 17 VN Việt Nam 18 BĐKH Biến đổi khí hậu 1 M ĐẦU 1.

Tín cấp t iết của đề tài luận án Huyện Hoàng Su Phì nằm ở phía Tây của tỉnh Hà Giang, dƣới dải Tây Côn Lĩnh hùng vĩ, có độ cao trung bình trên 2000 m so với mực nƣớc biển.