Luận án nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng việt và tiếng anh từ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ KIM ANH NGHI N CỨU TH NH NG CH QUAN H H I TRONG TI NG VI T V TI NG ANH TỪ G C Đ NG N NG HỌC TRI NH N LU N ÁN TI N SĨ NG VĂN NGH AN - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ KIM ANH NGHI N CỨU TH NH NG CH QUAN H H I TRONG TI NG VI T V TI NG ANH TỪ G C Đ NG N NG HỌC TRI NH N Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 62 22 01 02 LU N ÁN TI N SĨ NG VĂN N n n o PGS. NGÔ ĐÌNH PHƢƠNG PGS. HOÀNG TRỌNG CANH NGH AN - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ nhan đề “Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Việt và tiếng Anh từ góc độ Ngôn ngữ học tri nhận” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng để bảo vệ ở bất kì học vị nào.

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Nghệ An tháng 11 năm 2016 Tác giả luận án N uyễn T ị K m An 3 ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án nghiên cứu tại trƣờng Đại học Vinh, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ nhiệt tình, quý báu của các cấp lãnh đạo, các tổ chức và các cá nhân. Trƣớc hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới hai ngƣời thầy của tôi, PGS. Ngô Đình Phƣơng và PGS.

Hoàng Trọng Canh đã tận tình hƣớng dẫn khoa học cũng nhƣ luôn động viên, khích lệ cho tôi trong suốt quá trình hình thành, hoàn thiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong Khoa Sƣ phạm Ngữ văn, đặc biệt là tổ bộ môn Ngôn ngữ, Trƣờng Đại học Vinh vì đã giúp tôi trang bị những kiến thức cần thiết để hoàn thành chƣơng trình nghiên cứu sinh cũng nhƣ hoàn thiện luận án. Trong quá trình học tập và thực hiện luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hỗ trợ và tạo điều kiện tốt nhất để hoàn thành chƣơng trình. Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo Sau đại học, các phòng ban liên quan và đặc biệt là Ban giám hiệu Trƣờng Đại học Vinh vì những giúp đỡ quý báu đó.

Tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban chủ nhiệm khoa, các đồng nghiệp trong Khoa Sƣ phạm Ngoại ngữ, Trƣờng Đại học Vinh vì những sự ủng hộ, động viên, chia sẻ công việc của họ trong suốt quá trình thực hiện luận án. Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn vô hạn tới những ngƣời thân, gia đình và bạn bè, những ngƣời luôn sát cánh bên cạnh tôi, ủng hộ tôi trên tất cả các phƣơng diện để tôi hoàn thành tốt công tác học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Nghệ An, tháng 11 năm 2016 Tác giả luận án N uyễn T ị K m An iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. iii LỜI CẢM ƠN .ii BẢNG QUY ƢỚC VI T TẮT V KÍ HI U.

vi DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU .vii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cái mới của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUY T CỦA LU N ÁN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh. Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt. Cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án.

Lý luận chung về Ngôn ngữ học tri nhận. Nguyên lý và lý thuyết của ngữ nghĩa học tri nhận. Thành ngữ chỉ quan hệ xã hội. Tiểu kết chƣơng 1.

ĐẶC ĐIỂM CỦA ẨN DỤ Ý NI M QUAN H H I TRONG TH NH NG TI NG VI T V TI NG ANH. Ẩn dụ ý niệm tình bạn. Nhóm ẩn dụ giao tiếp. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc.

Nhóm ẩn dụ trạng thái. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện. Nhóm ẩn dụ phức hợp. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực.

Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm tình bạn. Ẩn dụ ý niệm tình yêu. Nhóm ẩn dụ giao tiếp. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc.

Nhóm ẩn dụ trạng thái. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện. Nhóm ẩn dụ phức hợp. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực.

Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm tình yêu. Ẩn dụ ý niệm hôn nhân. Nhóm ẩn dụ giao tiếp. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc.

Nhóm ẩn dụ trạng thái. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện. Nhóm ẩn dụ phức hợp. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực.

Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm hôn nhân. Tiểu kết chƣơng 2. CƠ SỞ TRI NHẬN VÀ ĐẶC TRƢNG VĂN HÓA CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM QUAN HỆ XÃ HỘI TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TI NG ANH. Mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ.

Các đặc điểm của văn hóa. Mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ. Các mô hình tri nhận liên quan đến ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội. Sự tƣơng đồng của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh.

Sự tƣơng đồng về loại miền nguồn. Sự tƣơng đồng trong nét nghĩa ẩn dụ ý niệm. Sự khác biệt văn hóa và cơ sở tri nhận của ẩn dụ ý niệm về quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. Sự khác biệt giao văn hóa.

Sự khác biệt nội văn hóa. Tiểu kết chƣơng 3. 146 DANH MỤC CÁC C NG TRÌNH Đ C NG BỐ LIÊN QUAN Đ N ĐỀ T I LU N ÁN. 149 DANH MỤC T I LI U THAM KHẢO.

150 vi BẢNG QUY ƢỚC VI T TẮT V KÍ HI U TT Nội dung viết tắt Viết tắt/ kí hiệu 1. Ẩn dụ ý niệm ÂDYN 2. British National Corpus BNC 3. Corpus of Contemporary American English COCA 4.

Ngôn ngữ học NNH 5. Quan hệ xã hội QHXH Ví dụ trích dẫn nêu trong luận án đƣợc đánh theo số thứ tự xuất hiện trong phụ lục, cụ thể trong tiếng Việt là [V-n] và trong tiếng Anh là [A-n] vii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU Trang Sơ đồ: Sơ đồ 1. Phân loại các mối quan hệ xã hội. Cơ chế ánh xạ của TÌNH YÊU LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH.

Cơ chế ánh xạ của HÔN NHÂN LÀ SỰ HỢP NHẤT. Mô hình tri nhận các ẩn dụ ý niệm QHXH. Thành ngữ biểu thị ẩn dụ ý niệm về tình bạn. Nhóm ẩn dụ giao tiếp (Tình bạn).

Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc (Tình bạn). Nhóm ẩn dụ trạng thái (Tình bạn). Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện (Tình bạn). Nhóm ẩn dụ phức hợp (Tình bạn).

Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực, tiêu cực (Tình bạn). Thành ngữ biểu thị ẩn dụ ý niệm về tình yêu. Nhóm ẩn dụ giao tiếp (Tình yêu). Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc (Tình yêu).

Nhóm ẩn dụ trạng thái (Tình yêu). Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện (Tình yêu). Nhóm ẩn dụ phức hợp (Tình yêu). Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực (Tình yêu).

Thành ngữ biểu thị ẩn dụ ý niệm về hôn nhân. Nhóm ẩn dụ giao tiếp (Hôn nhân). Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc (Hôn nhân). Nhóm ẩn dụ trạng thái (Hôn nhân).

Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện (Hôn nhân). Nhóm ẩn dụ phức hợp (Hôn nhân). Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực (Hôn nhân). Số lƣợng thành ngữ biểu thị ẩn dụ ý niệm về QHXH.

Số lƣợng miền nguồn biểu thị ẩn dụ ý niệm QHXH. Thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh biểu thị ÂDYN QHXH. Lý do chọn đề tài 1. Quan hệ xã hội (QHXH) là vấn đề nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu bởi giá trị nhân văn và giá trị khoa học chứa đựng trong đó.

Ngay từ khi sinh ra, con ngƣời đã sống trong những mối QHXH nhất định và ít nhiều đều chịu tác động của các mối quan hệ này. Về mặt học thuật, cho đến nay, đề tài liên quan đến mối QHXH vẫn luôn là tâm điểm chú ý của nhiều ngành nghiên cứu nhƣ tâm lý học, triết học, xã hội học và ngôn ngữ học. Theo Vangelisti & Perlman [151], các mối QHXH là mấu chốt cho sự phát triển của mỗi một con ngƣời. Trong đó, tình bạn, tình yêu, hôn nhân đƣợc coi là những mối quan hệ cơ bản nhất, sâu rộng nhất, có tính chi phối cao nhất trong đời sống xã hội của con ngƣời [134, tr.

Cùng với sự phát triển của xã hội, quan niệm về các mối QHXH cũng có những thay đổi đáng kể giữa các nền văn hóa. Những cộng đồng ngôn ngữ - văn hóa khác nhau có thể sử dụng những cách biểu đạt không hoàn toàn giống nhau, do việc biểu đạt ngôn ngữ bao giờ cũng chịu sự tác động mạnh mẽ từ các quan niệm văn hóa về QHXH cũng nhƣ cách thức tri nhận về QHXH ở các dân tộc đó. Nghiên cứu vấn đề QHXH biểu hiện qua ngôn ngữ hy vọng sẽ đóng góp vào việc hiểu và lý giải sâu sắc hơn các mối QHXH cơ bản của con ngƣời. Thành ngữ là kiểu loại đơn vị từ vựng của mỗi ngôn ngữ.

Đƣợc xem là phƣơng tiện giúp con ngƣời thể hiện sự nhận thức, hành vi và cả quá trình biến đổi tâm - sinh lý - xã hội một cách hình ảnh, hàm ẩn, và cô đọng, thành ngữ là “một kho báu lƣu giữ những trầm tích văn hóa đặc sắc và phong phú của dân tộc” [12, tr. Khi khảo sát thành ngữ biểu thị QHXH trong tiếng Việt và tiếng Anh, chúng tôi nhận thấy thành ngữ thuộc loại này chiếm số lƣợng đáng kể. Hơn thế nữa, thành ngữ giúp hiện thực hóa bức tranh văn hóa dân tộc của ngƣời bản ngữ thể hiện qua quá trình ý niệm các mối QHXH. Sự phong phú về ngữ nghĩa của thành ngữ chỉ QHXH là một trong những lý do khiến chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đơn vị này cho luận án.