Luận án hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGÔ THỊ NGỌC VÂN HOẠT ĐỘNG BÀO CHỮA CỦA LUẬT SƯ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ Chuyên ngành : Luật Hình sự và tố tụng hình sự Mã số : 62 38 01 04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS NGUYỄN VĂN HUYÊN 2. PHAN THANH MAI HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Ngô Thị Ngọc Vân MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 7 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 7 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 11 1. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu 25 Kết luận chương 1 29 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG BÀO CHỮA CỦA LUẬT SƯ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 30 2.

Khái niệm hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 30 2. Ý nghĩa hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 59 Kết luận chương 2 65 Chương 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG BÀO CHỮA CỦA LUẬT SƯ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 67 3. Cơ sở pháp lý của hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 67 3. Thực trạng hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 82 3.

Nguyên nhân của những hạn chế trong hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 110 Kết luận chương 3 125 Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG BÀO CHỮA CỦA LUẬT SƯ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 126 4. Yêu cầu của cải cách tư pháp và vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động bào chữa của luật sư 126 4. Giải pháp về hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự 131 4. Các giải pháp khác 138 Kết luận chương 4 146 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra HĐXX : Hội đồng xét xử NBC : Người bào chữa LĐLSVN : Liên đoàn Luật sư Việt Nam TA : Toà án TANDTC : Toà án nhân dân tối cao TTHS : Tố tụng hình sự VKS : Viện kiểm sát VKSNDTC : Viện Kiểm sát nhân dân tối cao DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3.1: Số lượng luật sư tham gia bào chữa trong 5 năm từ năm 2007 đến 2011 82 Biểu đồ 3.2: Tình hình số luật sư được mời và theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng trong 5 năm từ năm 2007 đến 2011 83 Biểu đồ 3.3: Tình hình luật sư tham gia bào chữa giai đoạn từ 5/2009 đến 5/2014 84 Biểu đồ 3.4: Số vụ án luật sư tham gia bào chữa theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng 84 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, đặc biệt sau khi ban hành Hiến pháp năm 2013, vấn đề mở rộng dân chủ, tăng cường pháp chế để bảo vệ có hiệu quả các quyền con người, các quyền công dân càng trở nên cấp bách và trở thành nhiệm vụ của toàn xã hội. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền trong đó có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và những điều kiện kinh tế, chính trị xã hội thuận lợi là mục tiêu của cách mạng trong giai đoạn hiện nay. Mặc dù Đảng và Nhà nước rất quan tâm tới nhiệm vụ thúc đẩy quá trình dân chủ hoá mọi mặt của đời sống xã hội, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân song sự vi phạm tới các quyền con người, đặc biệt trong lĩnh vực tố tụng hình sự vẫn đang là vấn đề nhức nhối. Để đẩy mạnh công tác tư pháp cho ngang tầm nhiệm vụ trong thời kỳ mới, ngày 02/01/2002, Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam đã ra Nghị quyết số 08/NQ- TW về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới.

Nghị quyết đã chỉ ra những quan điểm chỉ đạo như “bảo đảm tranh tụng với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác.”, “ các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để Luật sư tham gia vào quá trình tố tụng: tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên toà. Như vậy, bảo đảm thực hiện quyền và trách nhiệm của Luật sư trong hoạt động tố tụng nói chung và trong giai đoạn đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng là vấn đề bức xúc trong cải cách tư pháp, đồng thời có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân, vì dân. Đó là yêu cầu tất yếu khách quan để bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Giai đoạn xét xử sơ thẩm là giai đoạn trung tâm, thể hiện bản chất hoạt động tố tụng hình sự, có vai trò quyết định trong giải quyết vụ án hình sự.

Hoạt động bào chữa của Luật sư trong tố tụng hình sự nói chung và trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng là cần thiết khách quan. Khi tham gia giai đoạn xét xử sơ thẩm, trong phạm vi được pháp luật cho phép, Luật sư bào chữa có trách nhiệm, nghĩa vụ thực hiện các hoạt động nghề nghề nghiệp khác nhau nhằm bào chữa cho bị can, bị cáo một cách có hiệu quả. Hoạt động bào chữa của Luật sư trong trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự thể hiện trong các tiểu giai đoạn khác nhau: trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, trong phiên toà sơ thẩm và sau khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm. Các hoạt động này thể hiện cụ thể khác nhau, tuỳ theo nhiệm vụ tố tụng, thủ tục tố tụng của mỗi giai đoạn.

2 BLTTHS năm 1988 cũng như BLTTHS năm 2003 đều ghi nhận các quyền của bị can, bị cáo trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, với mục đích bảo vệ họ tránh khỏi sự vi phạm từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. Trên thực tế, tất cả các quyền đó đều sẽ trở thành hình thức nếu không có cơ chế bảo đảm cho nó được thực hiện. Do đó, sự tham gia của Luật sư thực chất là để giúp đỡ bị can, bị cáo thực hiện các quyền mà pháp luật quy định cho bị can, bị cáo. Sự giúp đỡ này biểu hiện qua việc Luật sư thực hiện các quyền của mình trong giai đoạn xét xử sơ thẩm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo (thực chất là thông qua hoạt động bào chữa của luật sư).

Việc tham gia tố tụng của Luật sư bào chữa là sự giám sát tốt nhất các hoạt động của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án; đấu tranh với những hành vi sai trái để bảo vệ mục đích cuối cùng của quá trình tố tụng hình sự là giải quyết vụ án một cách khách quan, chính xác, đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Bên cạnh đó, Luật sư bào chữa có nghĩa vụ sử dụng mọi biện pháp luật định để làm sáng tỏ những tình tiết xác định bị can, bị cáo không có tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị can, bị cáo. Hoạt động bào chữa của Luật sư cũng góp phần giúp các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án một cách nhanh chóng, chính xác, hợp tình, hợp lý; giúp Toà án cân nhắc, xem xét để đưa ra phán quyết có sức thuyết phục và nâng cao hiệu quả của pháp luật tố tụng hình sự. Tuy nhiên, thực trạng thi hành các quy định của BLTTHS về sự tham gia của luật sư bào chữa trong tố tụng hình sự nói chung và trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng vẫn còn nhiều bất cập, vướng mắc.

Khó khăn đầu tiên khiến hoạt động bào chữa của luật sư bị cản trở đó là thủ tục cấp gấy chứng nhận người bào chữa của Tòa án, tiếp đó là việc xác định quyền và lợi ích của các bị can, bị cáo không đối lập nhau thường không rõ ràng dẫn đến trường hợp luật sư buộc phải, hoặc bị từ chối tham gia bào chữa; luật sư không được tòa án thông báo về quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, thâm chí có trường hợp quyết định nói trên còn đóng dấu “mật ” khiến luật sư khó nắm bắt được nội dung; vấn đề tiếp xúc bị cáo tại phiên tòa chưa thuận tiện khi cán bộ dẫn giải luôn yêu cầu sự đồng ý của chủ tọa phiên tòa… BLTTHS không quy định các trường hợp luật sư được quyền chủ động đề xuất người làm chứng cũng như triệu tập những người liên quan khác có mặt tại phiên tòa nếu không được sự chấp thuận của tòa án; các quy định về sự có mặt của người bào chữa chưa rõ ràng nên trên thực tế nhiều HĐXX tùy tiện trong việc quyết định xét xử nếu người bào chữa vắng mặt… Hoạt động bào chữa của Luật sư thời gian qua còn nhiều bất cập, hạn chế. Nguyên nhân của các bất cập, hạn chế đó là do bất cập trong quy định của pháp luật 3 cũng như nhận thức và tổ chức thực hiện hoạt động bào chữa trên thực tế. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động bào chữa của Luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thẩm đòi hỏi phải có nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò của Luật sư trong tố tụng hình sự; làm rõ chức năng xét xử, chức năng buộc tội và chú trọng chức năng gỡ tội. Theo đó, vị trí của Luật sư phải được xem là một bên tham gia tố tụng, ngang hàng với Viện kiểm sát tại phiên toà nói chung và phiên toà sơ thẩm nói riêng.

Nhận thức đó phải được quán triệt trong đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp, đặc biệt là những người tiến hành tố tụng và mọi công dân.