Luận án đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học toán lớp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH PHAN ANH TÀI §¸NH GI¸ N¡NG LùC GI¶I QUYÕT VÊN §Ò CñA häc sinh TRONG D¹Y HäC TO¸N LíP 11 TRUNG HäC PHæ TH¤NG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGHỆ AN BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH PHAN ANH TÀI §¸NH GI¸ N¡NG LùC GI¶I QUYÕT VÊN §Ò CñA häc sinh TRONG D¹Y HäC TO¸N LíP 11 TRUNG HäC PHæ TH¤NG Chuyên ngành: Lí luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Toán Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOAHỌC: 1. TRẦN KIỀU NGHỆ AN LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Phan Anh Tài QUY ƢỚC VỀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Viết đầy đủ DH Dạy học ĐG Đánh giá ĐG NL Đánh giá năng lực GQ Giải quyết GQVĐ Giải quyết vấn đề GV Giáo viên HĐ Hoạt động HS Học sinh KN Kĩ năng KT Kiến thức KTrĐG Kiểm tra đánh giá NCS Nghiên cứu sinh NL Năng lực PH Phát hiện PTr Phƣơng trình THPT Trung học phổ thông tr.

Trang VD Ví dụ VĐ Vấn đề MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Những đóng góp của luận án.

Những luận điểm đƣa ra bảo vệ. Bố cục luận án. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THƢ̣C TIỄN. Một số khái niệm cơ bản.

Vấn đề và giải quyết vấn đề trong dạy học toán Trung học phổ thông. Năng lực và năng lực GQVĐ của học sinh trong học toán THPT. Đánh giá và ĐG năng lực GQVĐ của HS trong dạy học toán THPT. Hoạt động giải quyết vấn đề trong dạy học toán Trung học phổ thông.

Hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh trong học toán. Quá trình giải quyết vấn đề trong dạy học toán Trung học phổ thông. Một số HĐ cơ bản trong DH toán giúp HS bộc lộ năng lực GQVĐ. Các thành tố năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học toán THPT.

Năng lực hiểu vấn đề. Năng lực phát hiện và triển khai giải pháp GQVĐ. Năng lực trình bày giải pháp giải quyết vấn đề. NL phát hiện giải pháp khác để GQVĐ, năng lực phát hiện VĐ mới.

Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Mục đích, mục tiêu ĐG năng lực GQVĐ của HS trong DH toán THPT. Nội dung đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Quan hệ giữa hoạt động GQVĐ, năng lực GQVĐ và ĐG năng lực GQVĐ.

Tìm hiểu về đánh giá năng lực của học sinh trên thế giới. Thang đo năng lực (rubrics). Đánh giá theo thang đo năng lực. Tình hình đánh giá năng lực của học sinh ở một số quốc gia.

Khảo sát quốc tế đánh giá năng lực học sinh. Thực trạng ĐG năng lực GQVĐ của HS trong DH toán TPPT ở Việt Nam hiện nay. Khảo sát thực trạng. Phân tích nguyên nhân của thực trạng .56 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.

ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Đánh giá năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học toán lớp 11 THPT. Công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Thang đánh giá năng lực giải quyết vấn đề.

Các công cụ hỗ trợ khác. Phƣơng pháp ĐG năng lực GQVĐ của HS. Phƣơng pháp nghiên cứu sản phẩm GQVĐ của học sinh. Phƣơng pháp vấn đáp.

Phƣơng pháp quan sát quá trình giải quyết vấn đề. Phƣơng pháp tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Một số kĩ thuật đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Kĩ thuật đánh giá bằng điểm số.

Kĩ thuật đánh giá bằng nhận xét. Kĩ thuật đánh giá bằng quan sát. Kĩ thuật ĐG bằng các phiếu đánh giá một thành tố năng lực GQVĐ. Quy trình đánh giá năng lực giải quyết vấn đề.

Xác định mục tiêu và đối tƣợng. Lựa chọn phƣơng pháp, công cụ, kĩ thuật đánh giá. Thực hiện đánh giá. Một số định hƣớng chủ yếu giúp GV thực hiện ĐG năng lực GQVĐ của HS trong DH toán THPT.

Bồi dƣỡng cách thức ĐG năng lực GQVĐ của HS cho cán bộ quản lí và GV toán trƣờng THPT. Trang bị KT, KN đánh giá năng lực GQVĐ của HS cho sinh viên ngành sƣ phạm Toán học ở trƣờng đại học .108 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích thực nghiệm.

Nội dung thực nghiệm. Tổ chức thực nghiệm. Đánh giá kết quả thực nghiệm. Đánh giá định tính.

Đánh giá định lƣợng .115 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 127 MỘT SỐ CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ĐƢỢC CÔNG BỐ. 129 TÀI LIỆU THAM KHẢO .189 DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BẢNG TRONG LUẬN ÁN Trang Sơ đồ: Sơ đồ 1. Minh họa cấu trúc năng lực.

Sơ đồ tổng quát về hoạt động trí tuệ trong giải Toán. Quá trình GQVĐ. Minh họa HĐ khái quát hóa. Minh họa HĐ cá biệt hóa.

Các thành tố của năng lực GQVĐ. Quan hệ HĐ GQVĐ - Năng lực GQVĐ - ĐG năng lực GQVĐ. Sử dụng phƣơng pháp, kĩ thuật ĐG năng lực GQVĐ. Quy trình đánh giá.

Tóm tắt thang ĐG năng lực GQVĐ của HS trong DH toán THPT. Kết quả HS tự ĐG và ĐG lẫn nhau năng lực GQVĐ (lớp 11A3). Kết quả GV ĐG năng lực GQVĐ của HS trong sổ nhật kí DH (11A3). Kết quả ĐG năng lực GQVĐ của HS qua các bài kiểm tra (11A3).

Kết quả học tập của học sinh qua các bài kiểm tra (11A3). Kết quả HS tự ĐG và ĐG lẫn nhau năng lực GQVĐ (11A4). Kết quả GV đánh giá NL GQVĐ của HS trong sổ nhật kí DH (11A4). Kết quả ĐG năng lực GQVĐ của HS qua các bài kiểm tra (11A4).

Kết quả học tập của học sinh qua các bài kiểm tra (11A4). Lí do chọn đề tài 1. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh là một nội dung quan trọng của kiểm tra đánh giá giáo dục phổ thông Sự phát triển kinh tế - xã hội đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với nguồn nhân lực, do đó cũng đƣa ra những thách thức cho sự nghiệp giáo dục. Nhiều nƣớc trên thế giới đã “chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của ngƣời học” [16, tr.

Singh (dẫn theo [101, tr.1]): “Để đáp ứng những đòi hỏi mới đƣợc đặt ra do sự bùng nổ kiến thức và sáng tạo ra kiến thức mới, cần thiết phát triển năng lực tƣ duy, năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo… Các năng lực này có thể quy gọn lại là “Năng lực giải quyết vấn đề”. Ở Việt Nam, Luật Giáo dục đƣợc Quốc hội ban hành tháng 6 năm 2005 [73], khẳng định mục tiêu của giáo dục trung học phổ thông là: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thƣờng về kĩ thuật và hƣớng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hƣớng phát triển, …”. Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020, đề ra mục tiêu tổng quát (dẫn theo [96, tr.52]): “Đến năm 2020, nền giáo dục nƣớc ta đƣợc đổi mới căn bản và toàn diện theo hƣớng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế; chất lƣợng giáo dục toàn diện đƣợc nâng cao; giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành đƣợc chú trọng;…”. Nhƣ vậy, mục tiêu của giáo dục là chuẩn bị cho con ngƣời có đƣợc một hệ thống năng lực và giá trị, đặc biệt là năng lực thích ứng và hành động, mà hạt nhân là biết tiếp cận phát hiện và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo.

Ra đời vào cuối thế kỷ XVI, dạy học giải quyết vấn đề đã dần trở thành một trong những xu thế dạy học hiện đại, ngày càng khẳng định ƣu thế và phát triển 1 mạnh mẽ. Cruchetxki,… đã nghiên cứu và hoàn thiện ở nhiều phƣơng diện khác nhau: hình thức, tiến trình và ứng dụng thực tiễn của dạy học giải quyết vấn đề, các phƣơng thức tiếp cận cũng nhƣ kĩ năng, năng lực và chiến lƣợc giải quyết vấn đề… Lí thuyết dạy học giải quyết vấn đề có thể đƣợc sử dụng trong dạy học cho nhiều môn học của nhiều cấp học. Ở Việt Nam [35, tr.17]: “Giải quyết vấn đề không chỉ thuộc phạm trù phƣơng pháp, mà còn trở thành mục đích của dạy học, thậm chí trở thành nội dung học tập và đƣợc cụ thể hóa thành một yếu tố của mục tiêu là năng lực giải quyết vấn đề, năng lực có vị trí quan trọng hàng đầu để con ngƣời thích ứng đƣợc với sự phát triển của xã hội tƣơng lai”. Tri thức toán học tuy có tính chất trừu tƣợng rất cao song lại gắn với thực tiễn đời sống xã hội.

Chính vì tính chất đặc thù này nên toán học luôn đƣợc coi là một trong các môn học chủ chốt trong nhà trƣờng (đặc biệt là nhà trƣờng phổ thông). Môn Toán lớp 11 Trung học phổ thông hiện nay: Chƣơng trình đƣợc xây dựng theo một hệ thống hợp lí trong mối tƣơng quan với chƣơng trình môn học khác và giữa các phân môn với nhau; nội dung tuy trừu tƣợng nhƣng đã quan tâm ứng dụng toán học vào thực tiễn. Do đó, môn Toán lớp 11 Trung học phổ thông chứa đựng tiềm năng hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Đáp ứng những yêu cầu của mục tiêu giáo dục, ngành giáo dục đã có nhiều cố gắng đổi mới, tuy nhiên nhìn một cách khách quan có thể nhận thấy [92, tr.16]: “Nhiều thay đổi đáng kể đã và đang đƣợc ghi nhận qua phát triển các chƣơng trình và tài liệu dạy học nhƣng việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập lại hầu nhƣ không hề thay đổi về bản chất mặc dù cũng đã đƣợc chú trọng.