Luận án: Đặc điểm hình thái não bộ và đa hình gen trong bệnh tâm thần phân liệt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y ĐẶNG TIẾN TRƯỜNG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI NÃO BỘ VÀ ĐA HÌNH GEN TRONG BỆNH TÂM THẦN PHÂN LIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI – 2019 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC ii BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y ĐẶNG TIẾN TRƯỜNG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI NÃO BỘ VÀ ĐA HÌNH GEN TRONG BỆNH TÂM THẦN PHÂN LIỆT Chuyên ngành: Khoa học Y sinh Mã số: 9720101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TRẦN HẢI ANH 2. NGUYỄN DUY BẮC HÀ NỘI – 2019 HỌC VIỆN QUÂN Y iii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi với sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và được công bố một phần trong các bài báo khoa học.

Luận án chưa từng được công bố. Tác giả Đặng Tiến Trường iv LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin trân trọng cảm ơn những người thầy, người hướng dẫn khoa học, đã tận tình giúp đỡ, trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu khoa học trong quá trình học tập và thực hiện luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các Bộ môn-khoa-Bệnh viện đã tạo mọi điều kiện, hỗ trợ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới lãnh đạo các cơ sở đào tạo và cơ sở hợp tác nghiên cứu đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các bệnh nhân và gia đình của họ đã giúp tôi có được số liệu trong luận án này. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Bố, Mẹ, Vợ, Con và gia đình luôn ở bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi trong cuộc sống, trong học tập và công tác. Nghiên cứu sinh Đặng Tiến Trường v MỤC LỤC Trang phụ bìa ii Lời cam đoan iii Lời cảm ơn iv Mục lục v Danh mục các chữ, ký hiệu viết tắt trong luận án viii Danh mục các bảng ix Danh mục các hình xii ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Bệnh tâm thần phân liệt. Những khái niệm chung về tâm thần phân liệt. Bệnh sinh bệnh tâm thần phân liệt. Hình thái đại não và những liên quan trong bệnh tâm thần phân liệt.

Hình thái đại thể và kích thước của đại não. Các rãnh và đường phân chia bán cầu đại não. Các thùy và các hồi của bán cầu đại não. Đặc điểm hình thái não bộ ở bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Biến đổi một số gen trong bệnh tâm thần phân liệt. Gen DISC1 và các đa hình trong bệnh tâm thần phân liệt. Gen COMT và các đa hình trong bệnh tâm thần phân liệt. Nghiên cứu hình thái não và gen trong tâm thần phân liệt ở Việt Nam 30 Chương 2.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Nghiên cứu hình thái não bộ. Nghiên cứu đa hình gen.

Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Thiết bị và vật liệu nghiên cứu. Thiết bị nghiên cứu hình thái não.

Vật liệu, hóa chất và thiết bị nghiên cứu gen. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu hình thái não. Phương pháp nghiên cứu đa hình gen.

Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu hình thái não. Đối tượng nghiên cứu đa hình gen. Đặc điểm hình thái não ở các đối tượng nghiên cứu. Thể tích các cấu trúc não chung.

Thể tích và độ dày chất xám vỏ não thùy trán. Thể tích và độ dày chất xám vỏ não thùy thái dương. Thể tích và độ dày chất xám vỏ não ở các phần của hồi đai. Thể tích các nhân xám.

Thể tích các phần của thể chai. Đặc điểm đa hình một số gen của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm đa hình rs821616 gen DISC1. Đặc điểm đa hình rs4680 gen COMT.

Về tuổi và giới của đối tượng nghiên cứu. Về tuổi và giới của nhóm nghiên cứu hình thái não. Về tuổi và giới của nhóm nghiên cứu gen. Về hình thái não trong tâm thần phân liệt.

Về hình thái não chung trong bệnh tâm thần phân liệt. Về hình thái thùy trán trong bệnh tâm thần phân liệt. Về hình thái thùy thái dương trong bệnh tâm thần phân liệt. Về hình thái hồi đai trong bệnh tâm thần phân liệt.

Về hình thái một số cấu trúc dưới vỏ trong bệnh tâm thần phân liệt. Về hình thái thể chai trong bệnh tâm thần phân liệt. Về đa hình gen trong bệnh tâm thần phân liệt. Về đa hình rs821616 gen DISC1 trong bệnh tâm thần phân liệt.

Về đa hình rs4680 gen COMT trong bệnh tâm thần phân liệt. Đặc điểm hình thái não ở bệnh nhân tâm thần phân liệt. Đặc điểm đa hình gen DISC1 và COMT trong bệnh tâm thần phân liệt 107 KIẾN NGHỊ. 108 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .109 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

131 viii DANH MỤC CÁC CHỮ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN TT Phần viết tắt Phần viết đầy đủ 1 ANCOVA Analysis of covariance Phân tích hiệp phương sai 2 COMT Catechol-O-methyl transferase 3 DISC1 Disrupted in schizophrenia 1 5 NMDA N-Methyl-D-aspartic acid hay N-Methyl-D-aspartate 6 TTPL Tâm thần phân liệt 7 RNA Ribonucleic acid Axít Ribonucleic 8 SNPs Single-nucleotide polymorphisms Đa hình đơn 9 GABA Gamma-Aminobutyric acid Axít Gamma-Aminobutyric 10 5-HT 5-hydroxytryptamine receptors Thụ thể 5-hydroxytryptamin 11 CT Computed Tomography Chụp cắt lớp vi tính 12 MRI Magnetic resonance imaging Chụp cộng hưởng từ 13 HF Hypocampal formation Phức hợp hải mã 14 PFC Prefrontal cortex Vỏ não trán trước 15 DLPFC Dorsolateral prefrontal cortex Vùng lưng ngoài của vỏ não trán trước 16 NC Não chung ix DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 2.1 Cặp mồi xuôi-ngược sử dụng trong PCR cho rs821616 gen DISC1 và 37 rs4680 gen COMT 2.2 Chu trình nhiệt PCR cho khuếch đại đoạn gen DISC1 và COMT 45 2.3 Chu trình nhiệt BigDye 47 3.1 Tuổi và giới của hai nhóm nghiên cứu hình thái não 50 3.2 Tuổi và giới của hai nhóm nghiên cứu đa hình gen 51 3.3 Thể tích các cấu trúc não chung ở hai nhóm nghiên cứu 52 3.4 Thể tích não chung của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo 53 tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.5 Thể tích khối chất trắng, chất xám não bộ của hai nhóm nghiên cứu 54 sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.6 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não của hồi trán trên 55 của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.7 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi trán giữa của 55 hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.8 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi trán dưới của 56 hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.9 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi ổ mắt của hai 57 nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.10 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não của hồi trước 58 trung tâm của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.11 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não của hồi cạnh 58 trung tâm của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ x Bảng Tên bảng Trang 3.12 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não cực trán của hai 59 nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.13 Thể tích thùy trán và vỏ não trán trước của hai nhóm nghiên cứu sau 60 hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.14 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não thùy đảo của hai 60 nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.15 Thể tích não, chất trắng, độ dày chất xám vỏ não hồi thái dương trên, 61 giữa, dưới của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.16 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi thái dương 62 giữa của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.17 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi thái dương 62 dưới của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.18 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi thái dương 63 ngang của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.19 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não hồi cạnh hải mã 64 của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.20 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não nội khứu hai 64 nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.21 Thể tích chất xám ở hải mã và hạnh nhân của hai nhóm nghiên cứu 65 sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.22 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não cực thái dương 66 hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ xi Bảng Tên bảng Trang 3.23 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não của hồi thoi của 66 hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.24 Thể tích não, chất trắng và độ dày chất xám vỏ não các phần ở hồi 67 đai của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.25 Thể tích các nhân xám dưới vỏ não của hai nhóm nghiên cứu sau 68 hiệu chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.26 Thể tích các phần của thể chai của hai nhóm nghiên cứu sau hiệu 69 chỉnh theo tuổi, giới và thể tích nội sọ 3.27 Tần suất các alen của đa hình rs821616 ở hai nhóm nghiên cứu 72 3.28 Phân bố kiểu gen của đa hình rs821616 ở hai nhóm nghiên cứu 73 3.