Luận án: Đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống sốt xuất huyết Dengue tại Bến Tre

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Thái Nguyên, tháng năm 2018 Phùng Ngọc Tám ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng và cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, các Phòng, Bộ môn và các Thầy giáo, Cô giáo, cán bộ Trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên đã trang bị cho tôi kiến thức, tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng – Vụ Tổ Chức Cán Bộ - Bộ Y Tế; PGS.TS Đàm Thị Tuyết – Trưởng Khoa Y tế công cộng Trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên, là những người Thầy, Cô đã dành nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các cán bộ và nhân viên Khoa Y tế công cộng, Ban giám hiệu Trường Trung cấp Y tế Bến Tre đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu đề tài Luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Sở Y Tế tỉnh Bến Tre, Ban giám đốc Trung Tâm Y Tế Dự Phòng tỉnh Bến Tre, Ban giám đốc Trung Tâm Y tế huyện Châu Thành, Ban giám đốc Trung Tâm Y tế huyện Mỏ Cày Nam, các anh, chị, em cán bộ, nhân viên y tế xã và các anh, chị, em cộng tác viên xã hội đã nhiệt tình hợp tác, giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu nghiên cứu. Trong quá trình nghiên cứu hoàn thành Luận án, tôi đã nhận được sự động viên, chia sẻ, giúp đỡ của gia đình, anh, chị, em, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân. Tôi xin phép được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc.

Xin trân trọng cảm ơn! Thái Nguyên, tháng năm 2018 Phùng Ngọc Tám iii BẢNG CÁC KÝ HIỆU, BẢNG CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Ý nghĩa chữ Ae. aegypti Aedes aegypti Ae. albopictus Aedes albopictus BI Breteau Index (Chỉ số DCCN có bọ gậy/lăng quăng/100 nhà điều tra) CI Container Index (Chỉ số DCCN có bọ gậy/ 100 DCCN điều tra) CSHQ Chỉ số hiệu quả CSMĐM Chỉ số mật độ muỗi CSMĐBG Chỉ số mật độ bọ gậy CBYT Cán bộ y tế COMBI Applying Commmunication-for-Behavioural-Impact (Áp dụng truyền thông tác động về hành vi) CTV Cộng tác viên DEN-1 Dengue typ 1 DEN-2 Dengue typ 2 DEN-3 Dengue typ 3 DEN-4 Dengue typ 4 DI Density Index (Chỉ số mật độ muỗi/ Số nhà điều tra) DCCN Dụng cụ chứa nước DCPT Dụng cụ phế thải ELISA Enzyme Linked Immunorbent Assay (Thử nghiệm miễn dịch gắn men) HGĐ Hộ gia đình HI House Index iv (Chỉ số nhà có bọ gậy/lăng quăng/100 nhà điều tra) HQCT Hiệu quả can thiệp IgG, IgM Immunoglobulin ( Kháng thể) KAP Knowledge- Attitude- Practice (Kiến thức- Thái độ- Thực hành) LQ-BG Lăng quăng/bọ gậy PAHO Pan American Health Organization (Tổ chức y tế phụ trách châu Mỹ) PCSXHD Phòng, chống sốt xuất huyết Dengue SXHD Sốt xuất huyết Dengue SXHS Sốt xuất huyết Dengue sốc TTYTDP Trung tâm Y tế dự phòng TT-GDSK Truyền thông - giáo dục sức khoẻ TCYTTG Tổ chức Y tế thế giới TTYT Trung tâm Y tế TYTX Trạm y tế xã YT Y tế UBND Uỷ ban nhân dân Tổ NDTQ Tổ Nhân dân tự quản VSMT Vệ sinh môi trường WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới) WPRO Western Pacific Region Office (Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương) v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii CHỮ VIẾT TẮT iii MỤC LỤC v DANH MỤC BẢNG vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ ix DANH MỤC HÌNH x DANH MỤC HỘP xi ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Chương I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3 1.

Đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt xuất huyết Dengue 3 1. Căn nguyên và một số yếu tố liên quan đến bệnh sốt xuất huyết Dengue 10 1. Một số biện pháp can thiệp phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue 17 Chương 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29 2.

Đối tượng nghiên cứu 29 2. Địa điểm nghiên cứu 30 2. Thời gian nghiên cứu 31 2. Phương pháp nghiên cứu 31 2.

Các chỉ số nghiên cứu 36 2. Nội dung và phương pháp can thiệp 37 2. Sơ đồ tổng hợp quá trình nghiên cứu 46 2. Kỹ thuật thu thập số liệu 47 2.

Vật liệu nghiên cứu 51 2. Phương pháp khống chế sai số 52 2. Phương pháp xử lý số liệu 53 2. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 55 vi Chương 3.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 56 3. Một số đặc điểm dịch tễ học SXHD giai đoạn 2010 - 2014 56 3. Hiệu quả một số giải pháp can thiệp cộng đồng phòng chống SXHD 69 tại 2 huyện Châu Thành và huyện Mỏ Cày Nam tỉnh Bến Tre Chương 4. Một số đặc điểm dịch tễ học SXHD giai đoạn 2010 - 2014 81 4.

Hiệu quả một số giải pháp can thiệp cộng đồng phòng chống SXHD 91 tại 2 xã huyện Châu Thành tỉnh Bến Tre Chương 5. Một số đặc điểm dịch tễ SXHD ở huyện Châu Thành và huyện Mỏ 106 Cày Nam, tỉnh Bến Tre giai đoạn năm 2010 – 2014. Hiệu quả một số giải pháp can thiệp cộng đồng phòng chống SXHD 106 tại 2 xã huyện Châu Thành tỉnh Bến Tre KHUYẾN NGHỊ 108 TÀI LIỆU THAM KHẢO 109 Phụ lục vii DANH MỤC BẢNG STT Nội dung Trang Bảng 2. Phân bố hành chính địa phương nghiên cứu 33 Bảng 3.

Tình hình mắc, chết do sốt xuất huyết Dengue trên 100.000 dân giai đoạn 2010 - 2014 56 Bảng 3. Tỷ lệ mắc SXHD giai đoạn 2010 - 2014 theo tháng tại huyện Châu Thành và Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre 57 Bảng 3. Tỷ lệ mắc sốt xuất huyết Dengue giai đoạn 2010 - 2014 theo địa dư 58 Bảng 3. Tỉ lệ mắc SXHD giai đoạn 2010 - 2014 theo nhóm tuổi 58 Bảng 3.

Mối tương quan giữa quan giữa nhiệt độ trung bình với số ca mắc SXHD trung bình giai đoạn 2010 - 2014 60 Bảng 3. Mối tương quan quan giữa lượng mưa trung bình với số ca mắc SXHD trung bình giai đoạn 2010 – 2014 61 Bảng 3. Mối tương quan giữa nhiệt độ trung bình với chỉ số côn trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Châu Thành 62 Bảng 3. Mối tương quan giữa nhiệt độ trung bình với chỉ số côn trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Mỏ Cày Nam 63 Bảng 3.

Mối tương quan giữa lượng mưa trung bình với chỉ số côn trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Châu Thành 64 Bảng 3. Mối tương quan giữa lượng mưa trung bình với chỉ số côn trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Mỏ Cày Nam 65 Bảng 3. Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu 69 Bảng 3. Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức đúng về muỗi truyền bệnh của người dân 70 viii Bảng 3.

Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức đúng về các biện pháp phòng chống bệnh sốt xuất huyết dengue 71 Bảng 3. Hiệu quả can thiệp cải thiện thực hành đúng về các biện pháp dự phòng bệnh SXHD 72 Bảng 3. Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức - thực hành đúng trong dự phòng bệnh SXHD của người dân 73 Bảng 3. Giám sát khả năng sống của cá trong các DCCN tại các điểm nuôi 74 Bảng 3.

Giám sát các chỉ số côn trùng trước và sau khi thả cá 75 Bảng 3. So sánh tỷ lệ hộ gia đình đậy kín dụng cụ chứa nước ở xã can thiệp 75 Bảng 3. So sánh tỷ lệ dụng cụ chứa nước tại các hộ gia đình có thả cá trước và sau can thiệp 76 Bảng 3. So sánh tỉ lệ mắc/ chết do sốt xuất huyết Dengue tại xã can thiệp và xã chứng sau 2 năm can thiệp 78 ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ STT Nội dung Trang Biểu đồ 3.

Tỷ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết Dengue giai đoạn 2010 - 2014 theo giới tính 59 Biểu đồ 3. Các chỉ số giám sát côn trùng giai đoạn 2010 - 2014 59 Biểu đồ 3. Chỉ số mật độ muỗi Aedes aegypti tại xã can thiệp (A) và xã đối chứng (B) sau 2 năm can thiệp 76 Biểu đồ 3. Chỉ số nhà có bọ gậy tại xã can thiệp và xã đối chứng 77 Biểu đồ 3.

Chỉ số DCCN có bọ gậy tại xã can thiệp và xã đối chứng 77 Biểu đồ 3. Chỉ số Breteau tại xã can thiệp và xã đối chứng 78 x DANH MỤC HÌNH STT Nội dung Trang Hình 1. Bản đồ phân bố bệnh sốt xuất huyết trên thế giới của WHO 4 Hình 1. Muỗi Aedes aegypti và Aedes alpopictus trưởng thành 11 Hình 1.

Vòng đời và trứng của muỗi Aedes aegypti 13 Hình 1. Khả năng lan truyền vi rút Dengue của muỗi Aedes aegypti 13 Hình 1. Giáp xác Mesocyclops đang ăn bọ gậy muỗi truyền bệnh 20 Hình 1. Muỗi mang vi khuẩn Wolbachia 25 Hình 2.

Bản đồ tỉnh Bến Tre 30 xi DANH MỤC HỘP STT Nội dung Trang Hộp 3. Kết quả thảo luận nhóm của người dân và các cộng tác viên 66 Hộp 3. Kết quả phỏng vấn sâu lãnh đạo Trung tâm y tế huyện 66 Hộp 3. Kết quả phỏng vấn sâu lãnh đạo xã 67 Hộp 3.

Kết quả phỏng vấn sâu các lãnh đạo trạm Y tế xã 68 Hộp 3. Kết quả thảo luận nhóm của người dân và các cộng tác viên sau can thiệp 79 Hộp 3. Kết quả phỏng vấn sâu lãnh đạo Trung tâm y tế huyện sau can thiệp 79 Hộp 3. Kết quả phỏng vấn sâu Phó chủ tịch xã sau can thiệp 80 Hộp 3.

Kết quả phỏng vấn sâu các Trưởng trạm y tế xã sau can thiệp 80 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sốt xuất huyết Dengue (hay còn gọi là sốt xuất huyết) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây nên. Bệnh lây truyền từ người sang người qua vật chủ trung gian truyền bệnh là muỗi vằn đốt. Bệnh có thể gây thành dịch lớn và có tỷ lệ tử vong tương đối cao [34] với sự có mặt ở hơn 125 nước trên thế giới [89], ảnh hưởng đến kinh tế xã hội ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [73], [77]. Hiện nay sốt xuất huyết Dengue được coi là một trong số các bệnh truyền nhiễm quan trọng nhất trên thế giới với hơn 50% dân số thế giới sinh sống ở những nơi có nguy cơ mắc bệnh và khoảng 50% sống ở các quốc gia có lưu hành bệnh sốt xuất huyết [73], [115].