Luận án: Can thiệp nội mạch điều trị rò động mạch cảnh xoang hang sau chấn thương - Đại học Y Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRẦN CHÍ CƯỜNG Can thiÖp néi m¹ch ®iÒu trÞ Rß ®éng m¹ch c¶nh xoang hang sau chÊn th-¬ng LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NĂM 2013 148 MỤC LỤC Trang Danh mục các từ viết tắt Danh mục các hình Danh mục các bảng Danh mục các biểu đồ ĐẶT VẤN ĐỀ:. 1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU:. 3 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Giải phẫu động mạch cảnh và vùng xoang hang: .2 Các động mạch bào thai: .3 Các vòng tuần hoàn nối trong ngoài sọ: .4 Các dạng rò động mạch cảnh xoang hang: .5- Chẩn đoán phân biệt: .6 Chỉ định điều trị rò động mạch cảnh xoang hang: .7 Tóm lược các công trình nghiên cứu ngoài nước: .8 Tổng quan về điều trị rò động mạch cảnh xoang hang ở Việt Nam:. 45 2 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu: .2 Phương pháp nghiên cứu:.

48 3 CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Mô tả mẫu nghiên cứu: .2 Biểu hiện lâm sàng: .3 Cận lâm sàng: .4 Vị trí động mạch rò: .5 Tình trạng cấp máu của động mạch sau khi bị rò: .6-Tuần hoàn bàng hệ qua động mạch rò: .7 Phân loại lỗ rách:.8 Thương tổn phối hợp: .9 Đường thoát tĩnh mạch: .10 Đường can thiệp: .11 Vật liệu gây tắc: .12 Kết quả ngay sau can thiệp: .13 Tình trạng động mạch cảnh sau điều trị:.14 Âm thổi vùng mắt sau can thiệp: .15 Tái phát sau can thiệp: .16 Vật liệu gây tắc can thiệp lần 2: .17 Tai biến sau thủ thuật: .18 Triệu chứng lúc tái khám sau 1 tháng: .20 Mối tương quan giữa lỗ rách và khả năng tắc động mạch cảnh:.21 Mối tương quan giữa lỗ rách và thời gian. 90 4 CHƯƠNG 4- BÀN LUẬN: .1 Đặc điểm dịch tể học:.2 Chẩn đoán rò động mạch cảnh xoang hang: .3 Về phương pháp điều trị rò động mạch cảnh xoang hang: .4 Về đặc điểm lỗ rách trên DSA: .5 Về khả năng tiến triển của lỗ rách theo thời gian:.6 Về các vật liệu gây tắc điều trị rò động mạch cảnh xoang hang: .7 Về khả năng bảo tồn động mạch cảnh:. 123 KẾT LUẬN KIẾN NGHỊ:. 130 DANH SÁCH CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO TRƯỜNG HỢP LÂM SÀNG MINH HỌA PHỤ LỤC DANH SÁCH BỆNH NHÂN PHỤ LỤC BẢNG CÂU HỎI THU THẬP SỐ LIỆU 151 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Động mạch cảnh ngoài và các nhánh .2: Phân đoạn động mạch cảnh theo Bouthillier .3: Các dạng cong của động mạch cảnh trong xoang hang .4: Các nhánh động mạch đoạn trong xoang hang và sàn sọ .5: Các thành phần trong xoang hang .6: Động mạch cảnh trong đoạn động mạch mắt và thông sau .7: Xoang hang và các tĩnh mạch liên quan vùng sàn sọ .8: Liên quan xoang hang và các tĩnh mạch đầu mặt cổ .9: Liên quan thần kinh trong xoang hang .10: Sơ đồ các động mạch bào thai lúc thai 5 tuần .11: Sơ đồ vị trí tồn tại các động mạch bào thai .12: Sơ đồ các động mạch của vòng động mạch Willis .13: Sơ đồ các dạng thay đổi của vòng động mạch Willis .14: Hình DSA thiểu sản động mạch não trước bên trái đoạn A1 .15: Động mạch cảnh cấp máu cho 2 bán cầu qua thông trước .16: Động mạch thông sau cấp máu bù cho tuần hoàn trước .17: Thông nối động mạch cảnh trong ngoài sọ qua ĐM mắt .18 : Thông nối từ động mạch chẩm vào ĐM đốt sống .19: Thông nối qua động mạch quanh chai .20: Tuần hoàn bàng hệ qua các nhánh động mạch vỏ não .21: Phân loại rò mạch cảnh xoang hang theo Barrow .22: Hình ảnh đỏ mắt lồi mắt do rò động mạch cảnh xoang hang .23: Hình siêu âm Doppler tĩnh mạch mắt .24: CT rò động mạch cảnh xoang hang .25: Hình chụp mạch máu não DSA .26: Triệu chứng đỏ mắt trong rò động tĩnh mạch màng cứng .27: Phù gai xuất huyết võng mạc sau rò động mạch cảnh xoang hang .28: Hình ảnh DSA rò động mạch cảnh xoang hang type B .29: Hình ảnh DSA rò động mạch cảnh xoang hang type C .30: Hình MRI xuất huyết não sau rò động mạch cảnh xoang hang .31: Hình DSA rò động mạch cảnh xoang hang type D .32: Hình minh họa u máu hốc mắt .33: Điều trị rò động mạch cảnh xoang hang bằng bóng .34: Các vật dùng trong điều trị rò động mạch cảnh xoang hang .35: Hình trước và sau điều trị rò cảnh xoang hang bằng bóng .36: Điều trị rò động mạch cảnh xoang hang bằng thả cơ .1: Các thiết bị cần thiết cho nghiên cứu .2: Hình chụp DSA rò động mạch cảnh xoang hang lỗ rách nhỏ .3: Hình DSA rò động mạch cảnh xoang hang lỗ rách vừa .4: Hình chụp DSA rò động mạch cảnh xoang hang lỗ rách lớn .5: Vị trí đặt các ống thông vào động mạch đùi và động mạch cảnh .6: Vi ống thông mang bóng .7: Cách gắn bóng vào dây dẫn .8: Chuẩn bị bóng trước khi đặt .9: Các loại Coil và vi ống thông .10: Hình minh họa triệu chứng sung huyết kết mạc .1: Rò động mạch cảnh xoang hang không đỏ mắt .2: Hình rò động mạch cảnh xoang không dẫn lưu ra tĩnh mạch mắt .3: Rò động mạch cảnh xoang hang có giả phình trong xoang bướm.4: Rò động mạch cảnh xoang hang kèm liệt thần kinh vận nhãn.5: Rò động mạch cảnh xoang hang gây xuất huyết dưới nhện.6: Rò động mạch cảnh xoang hang tuần hoàn bàng hệ kém.

100 154 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Triệu chứng thực thể trong rò động mạch cảnh xoang hang .1: Nguyên nhân chấn thương .2: Tiền sử điều trị trước đây .3: Lý do nhập viện .4: Thời gian từ lúc chấn thương đến lúc nhập viện trung bình.5: Triệu chứng thực thể .6: Liệt thần kinh sọ .7: Triệu chứng giảm thị lực .8: Siêu âm tĩnh mạch mắt .9: CT Scan sọ não .10: Cộng hưởng từ sọ não .11: Vị trị động mạch rò .12: Tình trạng cấp máu động mạch bị rò .13: Tuần hoàn bàng hệ qua động mạch rò.14: Phân loại lỗ rách .15: Giả phình động mạch cảnh kèm theo .16: Đường thoát tĩnh mạch .17: Đường can thiệp .18: Vật liệu gây tắc .19: Chọn vật liệu gây tắc và lỗ rách .20: Kết quả ngay sau điều trị .21: Tình trạng động mạch cảnh sau điều trị .22: Âm thổi vùng mắt sau can thiệp.23: Tái phát sau can thiệp .24: Vật liệu gây tắc can thiệp lần 2 .25: Tai biến sau thủ thuật .26: Cải thiện triệu chứng sau 1 tháng .27: Mối tương quan lỗ rách và tắc động mạch cảnh.1: So sánh triệu chứng lâm sàng rò động mạch cảnh xoang hang. 93 156 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Phân bố tuổi bệnh nhân .2: Triệu chứng thực thể .3: Triệu chứng liệt thần kinh sọ .4: Triệu chứng giảm thị lực.5: Siêu âm tĩnh mạch mắt.6: Vật liệu gây tắc .7: Kết quả ngay sau điều trị .8 : Tình trạng động mạch cảnh sau điều trị .9: Cải thiện triệu chứng sau 1 tháng.1: So sánh kết quả điều trị rò động mạch cảnh xoang hang .2: So sánh thời gian từ lúc chấn thương – nhập viện giữa 3 nhóm. 119 157 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1- Trần Chí Cường, “Can thiệp nội mạch điều trị rò động mạch cảnh xoang hang, tổng kết 62 trường hợp tại Bệnh viện Đại Học Y Dược TP. Tạp chí Y Học TPHCM, 2007; tập 11 phụ bản số 1, 29-35.

2- Trần Chí Cường “Rò động mạch cảnh xoang hang do chấn thương và can thiệp nội mạch cấp cứu”, 2008, Tạp chí Y Học TPHCM,tập 12, phụ bản số 1, 233-240. 3- Trần Chí Cường “Đặc điểm lỗ rách động mạch cảnh xoang hang sau chấn thương trên chụp mạch máu xóa nền và phương pháp chọn lựa vật liệu gây tắc”. Tạp chí Y Học TPHCM, tập 16, phụ bản số 1-2012: 271 – 275 4- Trần Chí Cường “Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học trong chẩn đoán rò động mạch cảnh-xoang hang sau chấn thương”. Tạp chí Y Học TPHCM, tập 16, phụ bản số 1-2012: 276 – 280.

5- Cuong Tran Chi “Head and neck traumatic vascular lesions and direct carotid cavernous fistulas: review 124 consecutive cases” Interventional Neuroradiology,Vol. 6- Cuong Tran Chi “Endovascular treatment of traumatic carotid cavernous fistulas: review 172 consecutive cases” Interventional Neuroradiology,Vol. 1 ĐẶT VẤN ĐỀ: Rò động mạch cảnh xoang hang là sự thông nối bất thường từ động mạch cảnh qua xoang tĩnh mạch hang. Được phân thành 4 type A, B, C, D theo Barrow [37].

Trong đó rò động mạch cảnh xoang hang type A được gọi là rò trực tiếp do rách thành động mạch cảnh trong, đoạn đi trong xoang hang, nguyên nhân thường gặp nhất là sau chấn thương đầu, nguyên nhân khác là do vỡ phình mạch cảnh trong xoang hang. Các type còn lại được gọi là rò gián tiếp, thường là bệnh tự phát nguồn động mạch rò là từ các nhánh động mạch nhỏ nuôi màng cứng vùng xoang hang của động mạch cảnh trong hoặc cảnh ngoài. Ở nước ta hay gặp nhất là thể rò động mạch cảnh xoang hang trực tiếp sau chấn thương đầu do tai nạn giao thông. Theo nhiều nghiên cứu [90],[98] rò động mạch cảnh xoang hang trực tiếp có thể chiếm tỉ lệ 0,2-0,3% số bệnh nhân sau chấn thương đầu.

Với con số thống kê có hàng nghìn trường hợp chấn thương đầu, chấn thương sọ não do TNGT của ban an toàn giao thông làm cho số lượng bệnh nhân rò động mạch cảnh xoang hang ở nước ta rất đông. Hàng tháng nước ta có hàng nghìn trường hợp tử vong do TNGT trong đó không ít các trường hợp do chảy máu mũi xoang ồ ạt không cầm được có thể là do rò động mạch cảnh xoang hang vỡ vào xoang bướm như đã được mô tả trong y văn [32]. Do đó cho thấy vấn đề cấp cứu và điều trị các bệnh liên quan đến chấn thương nhất là chấn thương mạch máu như rò động mạch cảnh xoang hang luôn là vấn đề bức thiết của xã hội. Ở nước ta trước khi có can thiệp nội mạch thì rò động mạch cảnh xoang hang được điều trị bằng phẫu thuật thả cơ qua một lỗ mở động mạch cảnh ở cổ và phẫu thuật thắt động mạch cảnh ở cổ.

Can thiệp nội mạch được thực hiện trong những năm gần đây nhưng chưa có nhiều công trình nghiên cứu trong nước đánh 2 giá. Do đó việc nghiên cứu ứng dụng và đánh giá kết quả kỹ thuật can thiệp nội mạch trong điều trị các thương tổn động mạch cảnh sau chấn thương đặc biệt là điều trị rò động mạch cảnh xoang hang thật sự là điều cần thiết.