Luận án tiến sĩ ngữ văn nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ĐẶNG THỊ LAN ANH NHÂN VẬT ANH HÙNG VĂN HÓA TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THỜI KỲ VĂN LANG - ÂU LẠC Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 62.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ TRƢỜNG PHÁT HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng: - Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong các công trình nghiên cứu của ai khác. - Luận án đã được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc, cầu thị. Tác giả Luận án Đặng Thị Lan Anh KÍ HIỆU VIẾT TẮT TCN : Trước Công nguyên Tr : trang Nxb : Nhà xuất bản KHXH : Khoa học xã hội HN : Hà Nội GS : Giáo sư PGS : Phó Giáo sư Tp HCM: Thành phố Hồ Chí Minh VHTT : Văn hóa thông tin VHTTTT: Văn hóa thông tin thể thao VHNT : Văn hóa nghệ thuật ĐTKH : Đề tài khoa học ĐHQG : Đại học Quốc gia MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan lịch sử vấn đề. Các công trình nghiên cứu trên thế giới về hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa trong folklore.

Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam về nhân vật anh hùng văn hóa và truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Tổng quan về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Thư tịch và việc xác định niên đại, cương vực lãnh thổ thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Tên gọi Văn Lang - Âu Lạc.

Đặc điểm văn hóa vật chất - xã hội - tinh thần thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Tổng quan truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc .1 Giới thuyết về truyện kể dân gian. Cơ sở lịch sử - văn hóa của sự hình thành và phát triển dòng truyện kể dân gian về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Diện mạo truyện kể dân gian về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.

Tổng quan về nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian. Quan niệm về nhân vật anh hùng văn hóa. Nguồn gốc và những kiến giải về mẫu hình nhân vật anh hùng văn hóa trong folklore. Phân loại nhân vật anh hùng văn hóa.

Tổng quan một số vấn đề lý luận. 51 Tiểu kết chương 1. CẤU TRÖC VÀ MOTIF VÕNG ĐỜI CỦA NHÂN VẬT ANH HÙNG VĂN HÓA TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THỜI KỲ VĂN LANG - ÂU LẠC. Cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc.

Cổ mẫu anh hùng văn hóa trong thần thoại: Nguồn cội của cấu trúc hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Khảo sát cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa qua một số truyện kể dân gian tiêu biểu về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Kiến giải những motif tiêu biểu trong cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa. Nhóm motif liên quan đến nguồn gốc thần bí; sự sinh nở kỳ lạ và thời thơ ấu trong chu trình vòng đời của người anh hùng văn hóa (từ điểm 1 đến điểm 9).

Nhóm motif liên quan đến hành trạng và chiến công trong chu trình vòng đời của người anh hùng văn hóa (từ điểm 10 đến điểm 17). Nhóm motif liên quan đến cái chết và sự hóa thân trong chu trình vòng đời của người anh hùng văn hóa (từ điểm 18 đến điểm 22) .97 Tiểu kết chương 2. HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG VĂN HÓA THỜI KỲ VĂN LANG - ÂU LẠC TRONG TÍN NGƢỠNG, LỄ HỘI, PHONG TỤC. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong tín ngưỡng dân gian.

Mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian với truyện kể về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Dấu tích anh hùng văn hóa trong một số tín ngưỡng dân gian tiêu biểu. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong lễ hội. Khái quát về việc phụng thờ nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc qua khảo sát lễ hội.

Dấu tích anh hùng văn hóa trong một số lễ hội tiêu biểu. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc trong phong tục tập quán. Khái quát về phong tục tập quán Việt Nam. Dấu tích anh hùng văn hóa trong một số phong tục tập quán tiêu biểu .135 Tiểu kết chương 3.

148 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC PHỤ LỤC 1. PL1 PHỤ LỤC 2.

PL12 PHỤ LỤC 3. PL64 PHỤ LỤC 4. PL81 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa với sự hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ ở nước ta hiện nay, việc nhận thức về vấn đề bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở nên đặc biệt quan trọng. Để bảo tồn văn hóa và làm sáng tỏ những giá trị văn học cổ truyền mà nhân dân lao động sáng tạo nên, việc nghiên cứu các truyện kể văn học dân gian là hết sức cần thiết. Truyện kể dân gian phản ánh những phẩm chất tâm lý mang tính chất biểu tượng của tín ngưỡng dân gian, kinh nghiệm tập thể và đóng vai trò như một sự tái khẳng định những giá trị của nhóm cộng đồng với những truyền thống đặc trưng. Truyện kể dân gian cho đến nay chưa bao giờ mất đi sức sống mãnh liệt và khả năng tái sinh không ngừng qua dòng chảy thời gian với những biến động phức tạp của lịch sử, đặc biệt là truyện kể dân gian về giai đoạn sơ sử của dân tộc.

Việc nghiên cứu truyện kể dân gian từ góc độ chuyên ngành và liên ngành với mục đích cắt nghĩa các giá trị là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu say mê tâm huyết. Trong kho tàng truyện kể dân gian của các nền văn hóa trên thế giới, có một kiểu loại nhân vật nằm ở khu vực trung tâm của các truyện kể dân gian lâu đời nhất, đó là nhân vật anh hùng văn hóa. Hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa cũng rất phổ biến trong truyện kể dân gian Việt Nam, đặc biệt là truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Đó là một hình tượng trung tâm, thể hiện rõ nhận thức của dân gian về tự nhiên và lịch sử, phản ánh khát vọng của con người trong quá trình chinh phục tự nhiên và phát triển xã hội.

Truyện kể dân gian về nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc phong phú, nhiều lớp lang tiếp tục được kể, được tin, được lưu truyền rộng rãi trong cộng đồng với sức hấp dẫn đặc biệt đang rất cần được nhìn nhận ở góc độ bản chất, các lớp trầm tích văn hóa của nó cần được soi sáng từ nhiều góc độ. Nhiều lý thuyết nghiên cứu về nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian của các nền văn hóa trên thế giới đã mang tới cách nhìn nhận đa chiều về người anh hùng. Trong các lý thuyết đó, mô hình chu trình vòng đời người anh hùng văn hóa của Otto Rank và Lord Raglan đã gợi dẫn cho chúng tôi những phương cách để tìm hiểu cấu trúc vòng đời và kiến giải những motif tiêu biểu trong cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Chúng tôi mong muốn tìm kiếm những điểm gặp gỡ giữa mô hình phổ quát về người anh hùng văn hóa trên thế 2 giới với người anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian Việt Nam, cũng như nêu bật những đặc tính riêng của mẫu hình nhân vật này bởi những đặc tính riêng biệt về quốc gia, dân tộc, lịch sử và nền tảng văn hóa.

Đây là một vấn đề rất cần được nghiên cứu chuyên sâu. Thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc chính là “thời đại anh hùng” của lịch sử Việt Nam với đầy đủ những đặc trưng của “thời đại anh hùng” theo định nghĩa của Friedrich Engels, là giai đoạn sản sinh và nuôi dưỡng những hình tượng nhân vật anh hùng văn hóa điển hình trong các truyện kể dân gian. Đây là thời kỳ vận động lịch sử của thiết chế xã hội liên minh bộ lạc với sự ảnh hưởng ngày một mạnh mẽ của một bộ lạc trung tâm, sau cố kết lại trở thành cộng đồng bộ tộc, cộng đồng quốc gia với cơ cấu Nhà nước sơ khai. Hình tượng anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc có những nét riêng biệt điển hình.

Đặc trưng của nhân vật cùng với vấn đề sức sống, vai trò của nhân vật trong đời sống văn hóa dân tộc rất cần được tìm hiểu trên bình diện tổng thể và toàn diện hơn. Tất cả những điều này khích lệ chúng tôi áp dụng các lý thuyết mới vào việc lựa chọn và nghiên cứu đề tài: Nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu Thông qua việc khảo sát cấu trúc vòng đời, kiến giải những motif tiêu biểu trong cấu trúc vòng đời của nhân vật anh hùng văn hóa thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc, chúng tôi sẽ chỉ ra những điểm gặp gỡ giữa mô hình phổ quát về người anh hùng văn hóa trên thế giới với người anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian Việt Nam.

Đồng thời chúng tôi cũng chỉ ra những đặc tính riêng biệt của mẫu hình nhân vật này được quy định bởi đặc tính riêng biệt của lịch sử và nền tảng văn hóa dân tộc. Tiếp tục khẳng định đặc tính riêng biệt đó, chúng tôi thực hiện việc nghiên cứu nhân vật anh hùng văn hóa trong tín ngưỡng, lễ hội, phong tục nhằm nhận diện và giải mã những dấu tích, hành trạng của nhân vật trong đời sống văn hóa dân gian.