Kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay

BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ ĐẶNG VĂN HOÀNG Kü N¡NG øNG PHã VíI STRESS CñA H¹ SÜ QUAN, BINH SÜ ë §¥N VÞ C¥ Së HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ ĐẶNG VĂN HOÀNG Kü N¡NG øNG PHã VíI STRESS CñA H¹ SÜ QUAN, BINH SÜ ë §¥N VÞ C¥ Së HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Mã số: 931 04 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS, TS Tạ Quang Đàm 2. PGS, TS Nguyễn Văn Tuân LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đặng Văn Hoàng MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ MỞ ĐẦU 5 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 14 1.1 Các nghiên cứu có liên quan đến kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay 14 1.2 Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu 33 Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HẠ SĨ QUAN, BINH SĨ Ở ĐƠN VỊ CƠ SỞ 37 2.1 Lý luận về stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở 37 2.2 Lý luận về kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở 61 2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay 75 Chương 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 92 3.1 Tổ chức nghiên cứu 92 3.2 Phương pháp nghiên cứu 98 3.3 Mức độ kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở 106 Chương 4 THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP TÂM LÝ - XÃ HỘI NÂNG CAO KỸ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI STRESS CHO HẠ SĨ QUAN, BINH SĨ Ở ĐƠN VỊ CƠ SỞ HIỆN NAY 110 4.1 Thực trạng kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay 110 4.2 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay 138 4.3 Phân tích chân dung tâm lý 146 4.4 Biện pháp tâm lý - xã hội nâng cao kỹ năng ứng phó với stress cho hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở hiện nay 157 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 173 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 175 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 176 PHỤ LỤC 189 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt 1 Cán bộ lãnh đạo, quản lý CBLĐ, QL 2 Điểm trung bình ĐTB 3 Độ lệch chuẩn ĐLC 4 Đơn vị cơ sở ĐVCS 5 Hạ sĩ quan, binh sĩ HSQ, BS 6 Kỹ năng ứng phó KNƯP 7 Nhà xuất bản Nxb DANH MỤC CÁC BẢNG TT Tên bảng Trang Bảng 3. Tổng hợp đánh giá mức độ kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 108 Bảng 4. Đánh giá chung thực trạng kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 112 Bảng 4. Kỹ năng nhận diện stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 119 Bảng 4.

Kỹ năng nhận diện tác nhân gây stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 121 Bảng 4. Kỹ năng thu thập các nguồn thông tin, tài liệu về các phương án ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 124 Bảng 4. Kỹ năng phân tích các phương án ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 127 Bảng 4. Kỹ năng ra quyết định lựa chọn các phương án ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 129 Bảng 4.

Kỹ năng huy động sự nỗ lực của bản thân hạ sĩ quan, binh sĩ 131 Bảng 4. Kỹ năng năng sử dụng các thao tác ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 134 Bảng 4. Kỹ năng quản lý thời gian của hạ sĩ quan, binh sĩ 135 Bảng 4. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố khách quan đến kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 138 Bảng 4.

Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan đến kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ 142 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TT Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 4. Tự đánh giá của hạ sĩ quan, binh sĩ về mức độ stress của bản thân 110 Biểu đồ 4. So sánh mức độ kỹ năng ứng phó với stress theo nhóm khách thể 114 Biểu đồ 4. So sánh mức độ kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ theo độ tuổi 115 Biểu đồ 4.

So sánh mức độ kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ theo khu vực 116 Biểu đồ 4. So sánh mức độ kỹ năng ứng phó với stress của hạ sĩ quan, binh sĩ theo lực lượng 117 Biểu đồ 4. Kết quả khảo sát nội dung nhận diện được tác nhân từ đặc điểm của hoạt động 122 Biểu đồ 4. Thực trạng nhóm kỹ năng nhận diện stress và tác nhân gây nên stress 123 Biểu đồ 4.

Kết quả khảo sát nội dung khai thác, sử dụng được các nguồn tài liệu khác nhau 125 Biểu đồ 4. Thực trạng nhóm kỹ năng xác định các phương án ứng phó với stress 130 Biểu đồ 4. Kết quả khảo sát nội có các hành động cụ thể trong thực hiện nhiệm vụ 132 Biểu đồ 4. Thực trạng nhóm kỹ năng thực hiện các phương án ứng phó với stress 137 5 MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài luận án Hiện nay stress nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học ở các lĩnh vực khác nhau như: Sinh lý học, tâm lý học,… Nghiên cứu tâm lý học chỉ ra, ở mức độ nhất định, stress có thể kích thích cơ thể hoạt động, huy động nguồn năng lượng dự trữ của cơ thể, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hoạt động, giúp con người vượt qua được những tình huống nguy hiểm, khó khăn, đây chính là mặt có lợi của stress [50]. Tuy nhiên, nếu stress thái quá, kéo dài hoặc thường xuyên sẽ “có tác hại khôn lường, nhất là stress tiêu cực. Sự căng thẳng quá mức chịu đựng có thể làm cho cơ thể suy kiệt, làm giảm khả năng miễn dịch” [53, tr. Mặt khác, trong trường hợp cơ thể không thể tự điều chỉnh được để lấy lại sự cân bằng về tâm - sinh lý, stress sẽ làm cho con người kiệt sức, căng thẳng, lo âu, mất ngủ, dễ bị kích động, giảm khả năng hoạt động và gây nên bệnh tật ở con người [28], [56].

Những tác hại nêu trên của stress ảnh hưởng rất lớn đến mọi mặt đời sống của con người, trong đó có hạ sĩ quan, binh sĩ ở đơn vị cơ sở. Điều đó đòi hỏi các nhà khoa học cần phải quan tâm nghiên cứu stress, đặc biệt là các khía cạnh tiêu cực của stress để kịp thời đề xuất biện pháp nâng cao KNƯP với stress. Hoạt động của quân nhân nói chung, hoạt động huấn luyện, rèn luyện, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu của HSQ, BS ở ĐVCS nói riêng thường xuyên diễn ra với cường độ cao, có sự hao tổn rất lớn cả về thể lực và trí lực. Bên cạnh đó, đây là hoạt động đòi hỏi phải tuân thủ nghiêm ngặt đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, chấp hành triệt để Điều lệnh, Điều lệ quân đội, các quy định của đơn vị.

Hơn nữa, đó còn là quá trình giáo dục, huấn luyện sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu nhằm “nâng cao về trình độ, năng lực toàn diện của bộ đội đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của các lực lượng” [60, tr. Vì vậy, để hoạt động này đạt được chất lượng, hiệu quả, đòi hỏi HSQ, BS phải có trách nhiệm chính trị rất cao, sự nỗ lực rất lớn về thể lực, trí tuệ và ý chí. Nếu HSQ, BS không thích ứng được với điều kiện của hoạt động quân sự sẽ rơi vào trạng thái căng thẳng tâm lý, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần cũng như kết quả hoàn thành nhiệm vụ của họ. 6 Ở ĐVCS hiện nay, HSQ, BS là đối tượng trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, phải đối diện với nhiều vấn đề khó khăn, gian khổ, phức tạp, nguy hiểm như: Môi trường sống thay đổi; các mối quan hệ mới; áp lực về cường độ, chất lượng huấn luyện; các chế độ quy định, kỷ luật nghiêm ngặt; sự tác động của mặt trái cơ chế thị trường; sự chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng.

Đây là những yếu tố tác động mạnh mẽ, gây nên stress ở HSQ, BS với các mức độ khác nhau, ảnh hưởng đến hiệu suất hoạt động huấn luyện, rèn luyện, khả năng ứng phó với stress của họ. Stress ảnh hưởng tới trạng thái chính trị, tinh thần, tâm lý của HSQ, BS, tạo ra tâm trạng lo âu, buồn chán, hoài nghi, mất niềm tin vào đồng chí, đồng đội, vào bản thân… ở một số HSQ, BS. Để hạn chế tác hại của stress, thời gian qua, CBLĐ, QL các cấp ở ĐVCS đã có nhiều chủ trương, biện pháp để phòng ngừa, khắc phục stress cũng như nâng cao KNƯP với stress cho HSQ, BS như trang bị các tri thức về stress, rèn luyện một số cách thức ứng phó với stress. Nhờ đó, HSQ, BS đã bước đầu hạn chế được những tác động tiêu cực của stress, nâng cao sức khỏe thể chất, tinh thần, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn một số HSQ, BS chưa thích ứng được với hoạt động quân sự, còn bị stress ở các mức độ khác nhau, ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả hoàn thành nhiệm vụ. Bên cạnh đó, việc nhận diện tác nhân gây nên stress, xác định và thực hiện các phương án ứng phó với stress của một bộ phận HSQ, BS còn hạn chế, “một số quân nhân còn bế tắc trong việc giải quyết mâu thuẫn tình cảm gia đình, bản lĩnh, tâm lý còn non kém, khi đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống thì lúng túng, tự ti, bế tắc, cá biệt có quân nhân suy nghĩ và hành động tiêu cực” [71, tr. Vì vậy, đòi hỏi phải nâng cao KNƯP với stress cho HSQ, BS ở ĐVCS.