Luận án Tiến sĩ Lịch sử: Khủng hoảng chính trị Balkans 1991-2008 - Trường hợp Nam Tư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ. HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------------------------------- TRẦN THỊ NHUNG KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở BALKANS GIAI ĐOẠN 1991 – 2008 (TRƯỜNG HỢP CỘNG HÒA LIÊN BANG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NAM TƯ ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Thành phố Hồ Chí Minh –năm 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ. HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------------------------------- TRẦN THỊ NHUNG KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở BALKANS GIAI ĐOẠN 1991 – 2008 (TRƯỜNG HỢP CỘNG HÒA LIÊN BANG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NAM TƯ ) NGÀNH LỊCH SỬ THẾ GIỚI Mã số: 9229011 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN NGỌC DUNG Phản biện độc lập: PGS. NGÔ MINH OANH PGS.

NGUYỄN VĂN TẬN Phản biện: PGS. NGÔ MINH OANH PGS. NGUYỄN CẢNH HUỆ PGS. TRẦN THỊ THANH VÂN Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện.

Các tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trong bất kì công trình nào khác. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2020 Tác giả Luận án Trần Thị Nhung LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.

Nguyễn Ngọc Dung – là người thầy trực tiếp hướng dẫn về mặt khoa học, luôn tận tình chỉ bảo và động viên tôi hoàn thành Luận án này. Trong quá trình học tập và thực hiện đề tài, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ và hướng dẫn nhiệt tình của Quý Thầy, Cô trong Khoa Lịch sử và các cán bộ Phòng Sau đại học cũng như các phòng ban chức năng thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh – nơi tôi đang theo học chương trình Nghiên cứu sinh tiến sĩ. Tôi xin chân thành cảm ơn về sự giúp đỡ này. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ và hỗ trợ tôi trong quá trình làm Luận án.

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2020 Tác giả Luận án Trần Thị Nhung MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DẪN LUẬN. Lý do chọn đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Về mặt khoa học.

Về mặt thực tiễn. Bố cục của luận án. 14 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC.

NGHIÊN CỨU Ở NGOÀI NƯỚC. 21 Chương 2: NHỮNG NHÂN TỐ KHÁCH QUAN VÀ CHỦ QUAN TÁC ĐỘNG ĐẾN KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở BALKANS GIAI ĐOẠN 1991 – 2008 (TRƯỜNG HỢP CỘNG HÒA LIÊN BANG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NAM TƯ). KHÁI NIỆM VỀ CHÍNH TRỊ VÀ KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ. Khái niệm về chính trị.

Khái niệm về khủng hoảng chính trị. NHÂN TỐ KHÁCH QUAN. Sự thay đổi vị trí địa chiến lược của SFRY sau Chiến tranh Lạnh. Sự khủng hoảng và sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu.

NHÂN TỐ CHỦ QUAN. Đặc điểm địa lý, tộc người, tôn giáo của SFRY. Đặc điểm về địa lý. Đặc điểm về tộc người.

Đặc điểm về tôn giáo. Đặc điểm về lịch sử của SFRY. Đặc điểm lịch sử hình thành và phát triển của SFRY. Đặc điểm chủ nghĩa dân tộc trong lịch sử SFRY.

Tình hình SFRY trước năm 1991. Sự khủng hoảng về kinh tế. Sự phân cực về chính trị. Sự bùng nổ của chủ nghĩa dân tộc.

87 Chương 3: KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở BALKANS GIAI ĐOẠN 1991 – 2008 (TRƯỜNG HỢP CỘNG HÒA LIÊN BANG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NAM TƯ). KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở SFRY TRƯỚC 1991. KHỦNG HOẢNG Ở SLOVENIA NĂM 1991. Slovenia tuyên bố trở thành quốc gia độc lập tách khỏi SFRY.

Chiến tranh ở Slovenia năm 1991. KHỦNG HOẢNG Ở CROATIA NĂM 1991. Croatia tuyên bố trở thành quốc gia độc lập tách khỏi SFRY. Chiến tranh ở Croatia (1991 – 1995).

KHỦNG HOẢNG Ở MACEDONIA NĂM 1991. KHỦNG HOẢNG Ở BOSNIA – HERZEGOVINA NĂM 1992. Bosnia - Herzegovina tuyên bố trở thành quốc gia độc lập tách khỏi SFRY. Chiến tranh ở Bosnia – Herzegovina (1992 – 1995).

KHỦNG HOẢNG Ở KOSOVO (1998 – 1999). Vấn đề Kosovo trước năm 1998. Chiến tranh ở Kosovo (1998 – 1999). KHỦNG HOẢNG Ở MACEDONIA NĂM 2001.

KHỦNG HOẢNG Ở CỘNG HÒA LIÊN BANG NAM TƯ NĂM 2006121 3. KHỦNG HOẢNG Ở KOSOVO NĂM 2008. 123 Chương 4: NHẬN XÉT KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ Ở BALKANS GIAI ĐOẠN 1991 – 2008 (TRƯỜNG HỢP CỘNG HÒA LIÊN BANG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NAM TƯ). ĐẶC ĐIỂM VÀ TÍNH CHẤT CỦA KHỦNG HOẢNG.

Đặc điểm của khủng hoảng. Tính chất của khủng hoảng. TÁC ĐỘNG CỦA KHỦNG HOẢNG. Tác động đối với SFRY.

Tác động đối với Balkans. Tác động đối với châu Âu. Tác động đối với thế giới. 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

158 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ PHẦN PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt CEFTA The Central European Free Trade Khu vực thương mại tự do Agreement Trung Âu CPY Communists Party of Yugoslavia Đảng Cộng sản Nam Tư CFSP Common Foreign and Security Chính sách đối ngoại và an Policy ninh chung CSCE Conference on Security and Hội nghị an ninh và hợp tác Cooperation in Europe châu Âu EC European Community Cộng đồng châu Âu EFTA European Free Trade Agreement Khu vực thương mại tự do châu Âu EU European Union Liên minh châu Âu FRY Federal Republic of Yugoslavia Cộng hòa liên bang Nam Tư HDZ Croatian Democratic Union Liên minh Dân chủ Croatia ICFY International Conference on the Hội nghị quốc tế về Nam Tư cũ Former Yugoslavia IFOR Implementation Force Lực lượng thực hiện IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế JNA Yugoslav National's Army Quân đội quốc gia Nam Tư KFOR Kosovo Force Lực lượng Kosovo KLA Kosovo Liberation Army Quân giải phóng Kosovo KPC Kosovo Protection Corp Quân đoàn bảo vệ Kosovo KSF Kosovo Security Force Lực lượng an ninh Kosovo LCY League of Communists of Liên đoàn Cộng sản Nam Tư Yugoslavia LDK Democratic League of Kosovo Liên minh Dân chủ Kosovo NATO Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây North Atlatic Treaty Organization Dương OECD Organization for Economic Co- Tổ chức về hợp tác và phát triển kinh tế operation and Development OSCE Organization for Security and Co- Tổ chức về an ninh và hợp tác châu Âu opration in Europe SDA Party of Democratic Action Đảng Dân chủ Hành động SDS Serb Democratic Party Đảng Dân chủ người Serbs SFOR Stabilization Force Lực lượng giữ gìn trật tự SFRY Socialist Federal Republic of Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Nam Tư Yugoslavia UN Union Nations Liên Hiệp Quốc UNMIK United Nations Mission in Đại diện Liên Hiệp Quốc ở Kosovo Kosovo UNPROFOR United Nation Protection Force Lực lượng bảo vệ của Liên Hiệp Quốc WEU Western European Union Liên minh Tây Âu 1 DẪN LUẬN 1. Lý do chọn đề tài Bán đảo Balkans là khu vực địa lý thuộc Đông Nam châu Âu có diện tích khoảng 550.000 km² với 55 triệu dân, bao gồm các quốc gia Slovenia, Croatia, Bosnia - Herzegovia, Serbia, Montenegro, Macedonia, Kosovo, Albaniaa, Bulgaria, Romania, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kì (phần châu Âu). Cuối thế kỉ XX – đầu thế kỉ XXI, trong bối cảnh khủng hoảng và xung đột, chiến tranh diễn ra ở một số nơi trên thế giới như Chiến tranh vùng Vịnh (1990 – 1991), nội chiến ở Somalia, Rwanda.thì Balkans trở thành tâm điểm của khủng hoảng chính trị, là điểm nóng về bất ổn chính trị của châu lục và thế giới. Trung tâm của khủng hoảng và chiến tranh ở Balkans là khủng hoảng và tan rã quốc gia ở Cộng hòa liên bang xã hội chủ nghĩa Nam Tư (Socialist Federal Republic of Yugoslavia – SFRY) thông qua chuỗi các cuộc chiến tranh đẫm máu, với hậu quả tàn phá lớn về mọi mặt đối với quốc gia.

Cộng hòa liên bang xã hội chủ nghĩa Nam Tư (Socialist Federal Republic of Yugoslavia – SFRY) được hình thành sau Chiến tranh thế giới II, trên cơ sở phục hồi quốc gia đa dân tộc của người Nam Slavs là Vương quốc của người Serbs, Croats và Slovenes ra đời năm 1918, được đổi tên thành Vương quốc Nam Tư năm 1929. Vương quốc Nam Tư tan rã năm 1941 bởi sự xâm lược của phát xít Đức và Ý, bị phân chia và chiếm đóng trong Chiến tranh thế giới II. Phong trào giải phóng dân tộc thắng lợi dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Nam Tư đã phục hồi quốc gia đa dân tộc của cư dân Nam Slav sau chiến tranh. SFRY sau Chiến tranh thế giới II bao gồm 6 nước cộng hòa là Slovenia, Croatia, Bosnia – Herzegovia, Serbia, Macedonia, Montenegro và 2 tỉnh tự trị thuộc cộng hòa Serbia là Kosovo và Vojvodina, được tổ chức theo mô hình nhà nước liên bang thay thế cho nền quân chủ trong giai đoạn 1918 - 1941.

Quốc gia đa dân tộc của cư dân Nam Slavs được hình thành trong hai giai đoạn lịch sử khác nhau, phát triển với những mô hình nhà nước không giống nhau, nhưng đều thể hiện khát vọng của cư dân Nam Slavs mong muốn có một nhà nước độc lập sau hàng thế kỉ chịu sự thống trị của các đế quốc bên ngoài. Việc hình thành quốc gia chung của cư dân Nam Slavs (bao gồm người 2 Serbs, người Croats, người Slovenes, người Bosniaks, người Macedonian, người Montenegrin) vừa là kết quả phát triển của chủ nghĩa dân tộc Nam Slavs, vừa chịu tác động của các nhân tố quốc tế sau hai cuộc thế chiến trong thế kỉ XX. Do vậy, sự phát triển của quốc gia đa dân tộc suốt chiều dài lịch sử từ 1918 đến 1991 vừa chịu tác động của các nhân tố bên trong, vừa chịu ảnh hưởng của hệ thống quốc tế bên ngoài. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, vị trí địa chiến lược quan trọng của SFRY không còn, cùng với khủng hoảng và sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu đã tác động lớn đến SFRY.

Khủng hoảng và sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu đã chuyển các quốc gia cộng sản sang mô hình kinh tế thị trường và dân chủ chính trị - xã hội của phương Tây. Ở SFRY, khủng hoảng biểu hiện trên lĩnh vực kinh tế, sau đó mở rộng sang khủng hoảng chính trị và chiến tranh sắc tộc.