Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người tày qua khảo sát

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------------------------- HỨA ĐỨC HỘI KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI TÀY (Qua khảo sát ở vùng Đông Bắc Việt Nam) LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2025 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------------------------- HỨA ĐỨC HỘI KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI TÀY (Qua khảo sát ở vùng Đông Bắc Việt Nam) Chuyên ngành: Triết học Mã số: 9229001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. PHẠM THỊ QUỲNH 2. TRẦN ĐĂNG SINH Hà Nội - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thị Quỳnh và PGS.

Trần Đăng Sinh. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan, chưa công bố ở bất cứ hội đồng nghiên cứu khoa học nào, các thông tin trích dẫn trong luận án đều được trích dẫn rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2025 Tác giả luận án Hứa Đức Hội i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỞ ĐẦU.1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tổng quan những công trình nghiên cứu về khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Tổng quan những công trình nghiên cứu về khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày. Đánh giá khái quát các công trình đã tổng quan liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.31 Chương 2: KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI TÀY - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. Một số khái niệm liên quan đến đề tài luận án. Cơ sở hình thành khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày.

Những nhân tố ảnh hưởng đến khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày .63 Chương 3: QUAN NIỆM VỀ THẾ GIỚI VÀ NHÂN SINH TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI TÀY. Quan niệm về thế giới trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày. Quan niệm về nhân sinh trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày .100 Chương 4: KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI TÀY - GIÁ TRỊ VÀ GIẢI ii PHÁP. Giá trị khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày.

Giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị và khắc phục hạn chế khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày .148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.166 iii MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người Tày là một trong những dân tộc thiểu số ở Việt Nam có nền văn hóa lâu đời, phong phú, đặc sắc, trong đó tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giữ vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh, quy tụ hầu hết các giá trị tư tưởng và văn hóa của tộc người. Chúng tôi chọn vấn đề “Khía cạnh triết trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Tày” (qua khảo sát ở vùng Đông Bắc Việt Nam) làm đề tài nghiên cứu xuất phát từ các lý do sau: Thứ nhất, sau gần 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới, đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, đặc biệt là thành tựu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về toàn cầu hóa văn hóa và hệ giá trị quốc gia. Việt Nam trong quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ đã du nhập nhiều hệ tư tưởng mới, lối sống mới, … nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức không nhỏ đối với các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, trong đó có giá trị triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Thế hệ trẻ ngày càng có xu hướng tiếp cận với những giá trị văn hóa hiện đại, dẫn đến sự xa rời hoặc hiểu biết hời hợt về văn hóa, giá trị của tín ngưỡng truyền thống dân tộc trong đó có giá trị triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Tày. Nghiên cứu về khía cạnh triết học trong tín ngưỡng này của người Tày có thể khơi dậy lòng tự hào về di sản văn hóa của dân tộc ta nói chung và của người Tày nói riêng, đặc biệt là thế hệ trẻ trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Thứ hai, nhu cầu bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tộc người. Trong bối cảnh chúng ta đang “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [29, tr.293], việc nghiên cứu và làm sâu sắc 1 thêm những giá trị khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Tày là một nhiệm vụ cấp thiết, góp phần thực hiện chủ trương của Đại hội lần thứ XIII của Đảng: “Bảo vệ và phát huy các giá trị tốt đẹp, bền vững trong truyền thống văn hóa Việt Nam” [33, tr.

Coi trọng và bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống và xây dựng, phát triển những giá trị mới về văn hóa của các dân tộc thiểu số, trong đó có người Tày. Thứ ba, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nói chung và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày nói riêng, tuy nhiên, phần lớn các công trình này tập trung vào các nội dung như nghi lễ, phong tục, vai trò xã hội của tín ngưỡng, … dưới góc độ Văn hóa học, Tôn giáo học, Nhân học,. Khía cạnh triết học thể hiện giá trị tư tưởng và triết lý sâu sắc trong tín ngưỡng này vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện. Đối với người Tày, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên phản ánh quan niệm về thế giới, về nhân sinh, mối quan hệ giữa con người và vũ trụ, giữa quá khứ và hiện tại, giữa cá nhân và cộng đồng,.

là những vấn đề quan trọng trong triết học, nhưng lại ít được khai thác trong các nghiên cứu đã công bố. Việc đi sâu phân tích khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày không chỉ giúp lấp đầy khoảng trống trong nghiên cứu khoa học mà còn gợi mở những góc nhìn mới về tư tưởng và hệ giá trị cốt lõi trong văn hóa của người Tày. Thứ tư, khía cạnh triết học độc đáo trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày được thể hiện ở hệ thống quan niệm về thế giới, về nhân sinh, … (là thế giới quan, nhân sinh quan) có thể gợi mở những vấn đề cần nghiên cứu về bản chất của tồn tại, về mối tương quan giữa thế giới hữu hình và vô hình. Quan niệm về cội nguồn, dòng chảy thời gian trong tín ngưỡng này thể hiện một triết lý sâu sắc về sự liên tục của dòng họ, sự kết nối giữa các thế hệ.

Nghiên cứu khía cạnh triết học trong tín ngưỡng này có thể làm sáng tỏ cách người Tày quan niệm về thời gian, về mối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai; quan niệm về sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, những chuẩn mực đạo đức, những giá 2 trị về lòng hiếu thảo, sự biết ơn, đạo lý uống nước nhớ nguồn, đạo hiếu, tinh thần cộng đồng và trách nhiệm gia đình,. Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày, luận án chỉ ra một số giá trị khía cạnh triết học và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày trong bối cảnh hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án. Thứ hai, làm rõ cơ sở lý luận về khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày. Thứ ba, làm rõ quan niệm về thế giới, về nhân sinh trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày. Thứ tư, chỉ ra những giá trị và đề xuất giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày trong bối cảnh hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày (tộc người Tày). Phạm vi nghiên cứu Về không gian Luận án giới hạn không gian nghiên cứu là vùng Đông Bắc Việt Nam, vùng cộng cư tập trung và tiêu biểu nhất của người Tày ở Việt Nam, nơi thể hiện 3 đặc trưng văn hóa của người Tày ở Việt Nam. Vùng Đông Bắc Việt Nam được hợp thành bởi phạm vi của 11 tỉnh: Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ, Quảng Ninh [123, tr.

Tuy nhiên, luận án chỉ tập chung nghiên cứu “Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày” ở bốn tỉnh: Tuyên Quang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Lạng Sơn vì nơi đây có số dân người Tày là 869.270 người, chiếm 55,17% dân số người Tày vùng Đông Bắc và chiếm 47,1 % người Tày cả nước [114], là không gian sinh sống chủ yếu của người Tày vùng Đông Bắc; các tỉnh đều có trên 1/4 dân số là người Tày sinh sống trong tổng dân số toàn tỉnh, nhiều nhất là tỉnh Bắc Kạn người Tày chiếm 52,5% trong tổng dân số toàn tỉnh. Về thời gian Luận án chủ yếu chú trọng nghiên cứu “Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày” từ năm 2016, khi Quốc hội thông qua Luật Tín ngưỡng, tôn giáo đến nay. Về nội dung Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam được thể hiện ở nhiều lĩnh vực như: quan niệm về thế giới, về nhân sinh, về nhận thức trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày.