Luận án: Kết hợp truyền thống và hiện đại trong đổi mới giáo dục Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Sự nghiệp giáo dục của nhân dân Việt Nam trong những năm qua đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào, góp phần đắc lực vào quá trình bảo vệ và xây dựng đất nước. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, về mặt lý luận cũng như thực tiễn, giáo dục - đào tạo còn có một trong những thiếu sót là: Chưa nghiên cứu một cách hệ thống để kế thừa các tư tưởng và di sản giáo dục của cha ông, chưa tiếp thu được đầy đủ và kịp thời những thành tựu giáo dục của thế giới. Hay nói cách khác, chưa giải quyết tốt vấn đề kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục ở nước ta, đây là một trong những mâu thuẫn mà giáo dục hiện đại phải đương đầu. Trong thời đại ngày nay, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển như vũ bão, qúa trình giao lưu quốc tế trên tất cả mọi mặt của đời sống xã hội được tăng cường, phát triển với tốc độ nhanh.

Đa số các nước đều rất chú trọng chính sách giáo dục - đào tạo. Để những chính sách đó không phải là sự sao chép, “lai căng”, không trở thành bóng mờ của người khác, đánh mất bản sắc văn hoá dân tộc, vấn đề kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới nền giáo dục - đào tạo đang được nhiều nước quan tâm, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Các nước này đang tò mò, trăn trở tìm lời giải cho sự kết hợp truyền thống và hiện đại trên tất cả các lĩnh vực của đời sống tinh thần lẫn vật chất, cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn. Trong quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo (từ năm 1987 đến nay), bên cạnh những mặt tích cực thì sự nghiệp giáo dục - đào tạo ở Việt Nam vẫn có khuynh hướng lệch lạc, chưa khắc phục được những truyền thống xấu, lạc hậu của nền giáo dục cũ như chạy theo bằng cấp, năng lý thuyết, coi nhẹ thực hành; có khuynh hướng thương mại hoá trong giáo dục; môi trường giáo dục có chỗ chưa lành mạnh; phương pháp giảng dạy và học tập lạc hậu…Những truyền thống của giáo dục như truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, coi tronh giáo dục đạo đức… chưa phát huy đúng mức, do vậy sản phẩm của giáo dục có khuynh hướng coi nhẹ hoặc phủ nhận những giá trị quý báu của truyền thống dân tộc được hun đúc trong hàng ngàn năm lịch sử và những thành quả của chủ nghĩa xã hội trước đây.

Hơn bao giờ hết, giáo dục - đào tạo phải ngăn chặn những xu hướng sai lầm, xác lập những xu hướng đúng đắn, xây dựng tinh thần độc lập tự chủ, ý chí tự lực tự cường, phát huy năng lực nội sinh của dân tộc, đi đôi với tiếp thu tinh hoa giáo dục - đào tạo của thế giới, góp phần hình thành mẫu người hiện đại, đậm đà bản sắc Việt Nam. Vấn đề kết hợp hài hoà những giá trị truyền thống giáo dục - đào tạo của dân tộc với những tinh hoa giáo dục - đào tạo, nắm bắt tính quy luật, đánh giá đúng thực trạng của mối quan hệ này, đề xuất những biện pháp nhằm thúc đẩy mối quan hệ này phát triển vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, giúp cho việc lãnh đạo quản lý giáo dục - đào tạo được tốt hơn. Vì vậy, việc nghiên cứu “Kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo ở Việt Nam hiện nay” là vấn đề có ý nghĩa cấp bách. Tình hình nghiên cứu đề tài Giáo dục - đào tạo liên quan đến mọi gia đình, mọi ngành nghề.

Vì vậy, nhiều nhà khoa học khi nghiên cứu chuyên môn của mình đều giành một phần nói về giáo dục - đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Viện Nghiên cứu phát triển giáo dục, Viện Nghiên cứu khoa học giáo dục, Báo Giáo dục và thời đại đã đề cập nhiều đến nội dung này ở từng mảng vấn đề với góc độ khác nhau nhu vai trò của giáo dục - đào tạo, đặc điểm của nền giáo dục - đào tạo, nội dung, chương trình, cơ cấu ngành nghề, tổ chức quản lý giáo dục - đào tạo…Hầu như tất cả các báo, tạp chí ra hàng ngày, hàng tháng đều giành một tỷ lệ thích đáng đề cập đến giáo dục - đào tạo, mỗi tháng có từ 300-400 bài viết về giáo dục - đào tạo. Liên quan đến đề tài của luận án, có thể chia thành nhóm các vấn đề sau đây: 1- Nhóm vấn đề về quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong các lĩnh vực đời sống vật chất, tinh thần của xã hội và những biểu hiện của nó trong lịch sử dân tộc và trong đời sống văn hoá hiện nay, bao gồm: Nghị quyết Hội nghị lần thứ V Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII ) về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, nghị quyết đã dành một phần đánh giá thực trạng và đề ra những nhiệm vụ cụ thể nhằm phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; Biện chứng của truyền thống của Hà Văn Tấn, Tạp chí Cộng sản, số 3/1981; Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát triển của GS Nguyễn Trọng Chuẩn, Tạp chí Triết học, số 2.1998; Giá trị truyền thống – nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát triển đất nước, dân tộc của PGS Nguyễn Văn Huyên, Tạp chí Triết học, số 4/1998; Về truyền thống dân tộc của GS Trần Quốc Vượng, Tạp chí Cộng sản, số 2/1981; Truyền thống và cách tân trong công tác giáo dục ở nước ta của Hoàng Ngọc Di, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, số 9/1989; Truyền thống dân tộc và tính hiện đại của truyền thống của Trần Đình Sử, Tạp chí Cộng sản, số 15/1996; Hồ Chí Minh với văn hóa truyền thống và tiếp xúc văn hoá Đông - Tây của Phan Văn Các, Tạp chí Cộng sản, số 13/1996; Thử thách đối với các giá trị truyền thống và hiện đại trong quản lý giáo dục của Victor M.Ordonez, Tạp chí Đại chí Đại học và giáo dục chuyên nghiệp, số 7/1998; Cái truyền thống và cái hiện đại trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới ở nước ta của Đỗ Huy, Tạp chí Triết học, số 1/1988; Văn hoá chính trị Việt Nam, truyền thống và hiện đại của GS Nguyễn Hồng Phong, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội,1998. Viện Thông tin khoa học xã hội đã sưu tầm và dịch ra tiếng Việt tập hợp thành công trình Truyền thống và hiện đại trong văn hoá do Lại Văn Toàn chủ biên, năm 1999, phản ánh quá trình tìm kiếm sự kết hợp truyền thống và hiện đại trong văn hoá của các nước kinh tế phát triển.

2- Nhóm vấn đề liên quan đến truyền thống và đặc trưng của nền giáo dục cổ truyền Việt Nam gồm có: Sự phát triển giáo dục và chế độ thi cử ở Việt Nam thời phong kiến của Nguyễn Tiến Cường, Nxb Giáo dục, Hà Nội,1998; Lịch sử giáo dục Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 do Nguyễn Đăng Tiến chủ biên, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1996; Tìm hiểu nền giáo dục Việt Nam trước 1945 của Vũ Ngọc Khánh; “một nền giáo dục bình dân” của Vũ Đình Hoè; Khắc phục lối học hư văn khoa cử – nâng cao chất lượng giáo dục của Phạm Minh Hạc; Giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam của Trần Văn Giàu, Nxb thành phố Hồ Chí Minh; Đến hiện đại từ truyền thống của Trần Đình Hượu, Nxb Khoa học xã hội, 1994; Truyền thống dân tộc trong công cuộc đổi mới và hiện đại hoá đất nước của Phan Huy Lê, Nxb Hà Nội, 1995… 3- Nhóm vấn đề liên quan đến những thành tựu của nền giáo dục thế giới trong lịch sử và hiện nay, gồm: Lịch sử giáo dục thế giới của Hà Nhật Thăng, Đào Thanh Âm, Nxb Giáo dục, Hà Nội,1997; Nền giáo dục cho thế kỷ hai mươi mốt: Những triển vọng của châu Á - Thái Bình Dương, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 1994. Đây là chương trình châu Á và Thái Bình Dương về canh tân giáo dục vì sự phát triển của tác giả Raja RoySingh; Cải cách giáo dục ở Hàn Quốc – người dịch: Nguyễn Văn Ngữ, Nxb Giáo dục, Hà Nội,1999. Rất nhiều tài liệu nghiên cứu tổng quan về nền giáo dục của các nước kinh tế phát triển chẳng hạn, Trung tâm Thông tin giáo dục; Tổng quan về giáo dục châu Á do Ngô Hào Hiệp biên soạn… 4- Nhóm vấn đề liên quan đến thực trạng của việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo được Đảng, Nhà nước và các nhà khoa học đề cập đến khá nhiều, trong đó liên quan trực tiếp đến đề tài của luận án là: Các văn kiện hội nghị lần thứ hai ban chấp hành Trung ương (khoá VII), Văn kiện Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương (khoá VIII); Chương trình khoa học – công nghệ cấp Nhà nước: Con người Việt Nam – mục tiêu và động lực phát triển kinh tế – xã hội và được chuyển tải dưới dạng sách Vấn đề con người Việt Nam trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá do GS.TS Phạm Minh Hạc chủ biên Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,1996; Phát triển giáo dục, Phát triển con người phục vụ phát triển xã hội – kinh tế của Phạm Minh Hạc, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội,1996; Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa của thế kỷ XXI của Phạm Minh Hạc,Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999; 50 nămphát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo (1945-1995) của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1995; Vấn đề giáo dục - đào tạo của Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,1999; Giáo dục tại Việt Nam: xu hướng phát triển và những khác biệt, Nxb Thống Kê, Hà Nội, 1996. Đặc biệt bộ sách Những vấn đề về chiến lược phát triển giáo dục trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiên đại hoá gồm 9 tập của Viện Nghiên cứu Phát triển giáo dục (Nxb Giáo dục, Hà Nội,1998) đã đánh giá chi tiết thực trạng của nền giáo dục Việt Nam trên hầu hết các lĩnh vực của giáo dục - đào tạo và có thể đề cập đến vấn đề truyền thống và hiện đại trong một số lĩnh vực của giáo dục như nội dung, chương trình giảng dạy, tổ chức… Chưa có một chuyên khảo riêng và kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục - đào tạo ở Việt Nam.

Nhưng những kết quả nghiên cứu trên là một trong những luận cứ, cơ sở của luận án.