Hoạt động của Viện Kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH ĐOÀN TẠ CỬU LONG HOẠT ĐỘNG CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH ĐOÀN TẠ CỬU LONG HOẠT ĐỘNG CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 62.04 Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN DUY THUÂN TS. NGUYỄN DUY HƯNG TP.

HỒ CHÍ MINH, NĂM 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi tên Đoàn Tạ Cửu Long, nghiên cứu sinh khóa 5 của trường đại học luật thành phố Hồ Chí minh, tác giả đề tài “Hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp”, cam đoan: Luận án là công trình nghiên cứu khoa học của cá nhân tôi; Kết quả của Luận án là trung thực, chưa từng được công bố; Xin cam kết chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình. Tác giả Đoàn Tạ Cửu Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 3.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 3 4. Kết cấu của luận án 4 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 5 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 5 2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 9 3.

Giả thuyết, mục tiêu, mục đích nghiên cứu 14 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 16 CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 17 1.1 Nhận thức chung về hoạt động điều tra vụ án hình sự 17 1.2 Hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự 25 1.3 Yêu cầu cải cách tư pháp đối với hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự ở Việt Nam hiện nay 55 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ VÀ KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 63 2.1 Thực trạng thực hành quyền công tố trong điều tra vụ án hình sự 63 2.2 Thực trạng kiểm sát điều tra vụ án hình sự 74 2.3 Thực trạng tổ chức và chỉ đạo hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vụ án hình sự 85 2.4 Hạn chế và nguyên nhân chủ yếu của hạn chế trong hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vụ án hình sự 92 CHƯƠNG 3: NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP 98 3.1 Phương hướng nhiệm vụ nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp 98 3.2 Nội dung nhiệm vụ nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự 103 3.3 Một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Viện kiể ụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp 112 KẾT LUẬN 146 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC CHỮ VIẾT TẮT - Bộ luật hình sự năm 1999 : BLHS năm 1999 - Biện pháp ngăn chặn : BPNC - Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 : BLTTHS năm 2003 - Cơ quan điều tra : CQĐT - Hoạt động tư pháp : HĐTP - Kiểm sát điều tra : KSĐT - Kiểm sát hoạt động tư pháp : KSHĐTP - Kiểm sát việc tuân theo pháp luật : KSVTTPL - Quyền công tố : QCT - Thực hành quyền công tố : THQCT - Toà án nhân dân : TAND - Trách nhiệm hình sự : TNHS - Tố tụng hình sự : TTHS - Viện kiểm sát nhân dân : VKSND - Viện kiểm sát : VKS - Xã hội chủ nghĩa : XHCN 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong TTHS Việt Nam, giai đoạn điều tra vụ án hình sự có vai trò rất quan trọng và có tính quyết định đối với chất lượng, hiệu quả của hoạt động buộc tội và là cơ sở, nền tảng để tiến hành các chức năng TTHS khác trong các giai đoạn tố tụng tiếp theo. Tuy nhiên, giai đoạn điều tra vụ án hình sự với hoạt động tố tụng chủ đạo là hoạt động của CQĐT, được đánh giá là giai đoạn tố tụng tiềm ẩn nhiều nhất nguy cơ sai sót, vi phạm pháp luật, kể cả những sai sót, vi phạm pháp luật nghiêm trọng dẫn đến việc truy cứu TNHS oan, sai.

Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, VKS có chức năng, nhiệm vụ THQCT và kiểm sát hoạt động điều tra của CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm đảm bảo tính pháp chế của hoạt động điều tra, bảo đảm việc truy cứu TNHS có căn cứ và hợp pháp, ngăn ngừa xảy ra các trường hợp oan, sai, bỏ lọt tội phạm hoặc người phạm tội. Thực hiện chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, từ khi có Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”, hoạt động của VKS trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự đã có nhiều chuyển biến tích cực, chất lượng phê chuẩn việc bắt, tạm giữ, tạm giam, phê chuẩn các quyết định khởi tố bị can, kiểm sát các hoạt động điều tra ngày càng nâng cao, đưa tỷ lệ bắt giữ xử lý hình sự đạt 96%, tỷ lệ truy tố đạt 98-99%; hạn chế đáng kể các trường hợp phải đình chỉ điều tra do bị can không phạm tội và tòa án tuyên bị cáo vô tội. Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động THQCT và KSHĐTP trong giai đoạn điều tra cũng như các hoạt động tiến hành tố tụng khác như điều tra, truy tố, xét xử, còn có những hạn chế, yếu kém chung là còn được tiến hành theo tư duy cũ chưa kịp đổi mới; nhiều thủ tục còn rườm rà, phức tạp làm cho quá trình giải quyết vụ án chậm chạp, kéo dài, chi phí tiến hành tố tụng tốn kém; tình trạng áp dụng BPNC bắt, tạm giam quá phổ biến; Chưa có sự phân định hợp lý chức 2 năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng; Cơ chế đảm bảo quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng còn bất cập, nhất là quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Riêng đối với hoạt động của VKS trong giai đoạn điều tra còn có những hạn chế, yếu kém, trì trệ đặc thù như: kém năng động trong việc thực thi nhiệm vụ quyền hạn – THQCT và KSHĐTP; chưa quản lý, chi phối chặt chẽ được quá trình điều tra vụ án hình sự nên chất lượng, hiệu quả hoạt động THQCT và KSHĐTP còn thấp; số lượng hồ sơ vụ án phải điều tra bổ sung còn chiếm tỉ lệ cao; hiệu quả xã hội trong đấu tranh phòng, chống tội phạm của hoạt động thực thi chức năng, nhiệm vụ của VKS trong điều tra vụ án hình sự chưa cao; công tác kiến nghị phòng ngừa tội phạm ở cả ba cấp kiểm sát còn hạn chế chưa làm tốt việc tham mưu cho Đảng và Nhà nước trong việc đề ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm một cách hiệu quả, gắn đấu tranh phòng, chống tội phạm với việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Cùng với những tồn tại, hạn chế nêu trên, hoạt động của VKS hiện nay đang đứng trước nhiều thách thức lớn lao xuất phát từ những yêu cầu, đòi hỏi của công cuộc đổi mới, phát triển mạnh mẽ nền kinh tế, xã hội của Việt Nam theo hướng hội nhập kinh tế thế giới và toàn cầu hóa – một trong những nguyên nhân góp phần gây ra tình hình tội phạm tiếp tục diễn biến phức tạp, khó tiên liệu, dự báo với tính chất và hậu quả ngày càng nghiêm trọng, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Trước yêu cầu chính trị, kinh tế, xã hội khách quan đó, việc đổi mới hoạt động của VKS trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự trở nên cấp thiết và được xem là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay. Để thực hiện các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp, nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế các hoạt động của VKS trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ chức Việt Nam XHCN, tác 3 giả chọn vấn đề “Hoạt động của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp” làm đề tài luận án tiến sĩ luật học. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu Hoạt động của VKSND theo quy định của BLTTHS năm 2003 trong điều tra vụ án hình sự.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của Luận án được giới hạn trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, từ khi vụ việc vi phạm pháp luật bị CQĐT trong lực lượng Công an nhân dân hoặc bị cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền khởi động hoặc tái khởi động tiến trình điều tra vụ án hình sự bằng các quyết định khởi tố vụ án, điều tra bổ sung, phục hồi điều tra, điều tra lại đến khi CQĐT hoàn thành nhiệm vụ điều tra bằng việc kết luận điều tra, đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra vụ án. Về thời gian, luận án khảo sát thực trạng hoạt động của VKS trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự từ năm 2004 (năm BLTTHS năm 2003 có hiệu lực) đến 2014 (thời điểm 10 năm thi hành BLTTHS năm 2003), nhằm đảm bảo tính sâu sắc, toàn diện cho việc nghiên cứu. Về không gian, luận án nghiên cứu hoạt động của VKS trên địa bàn toàn quốc, nhưng có chú trọng ở một số địa bàn trọng điểm, có số lượng án hình sự thụ lý hàng năm lớn nhất Việt Nam, mang nhiều sắc thái tiêu biểu của tình hình đấu tranh phòng, chống tội phạm như: thành phố Hà Nội, thành phố Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Đồng Nai.