Hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THU TRANG HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THU TRANG HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC GIANG Ngành: Nhân học Mã số: 9 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. PHẠM QUANG HOAN 2. NGUYỄN SONG HÀ HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố.

Những luận điểm mà luận án kế thừa của những tác giả đi trước đều được trích dẫn nguồn chính xác, cụ thể. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Trang i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án Hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang, ngoài những nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ từ gia đình, đồng nghiệp, các chuyên gia, các nhà khoa học và các tổ chức. Tôi xin trình bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bố mẹ đã tạo điều kiện, động viên, giúp đỡ để tôi có động lực vượt qua những khó khăn, hoàn thành luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến giáo viên hướng dẫn PGS.

Phạm Quang Hoan và PGS. Nguyễn Thị Song Hà đã định hướng, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Nhân đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn Khoa Dân tộc học và Nhân học, Học viện Khoa học xã hội, Khoa Sau đại học, Lãnh đạo Học viện Dân tộc… đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án. Tôi cũng sẽ không thể thực hiện và hoàn thành luận án nếu không có sự tạo điều kiện, giúp đỡ, đặc biệt là trong việc cung cấp các thông tin liên quan đến luận án ở cấp cơ sở, của lãnh đạo, chuyên viên các phòng/ban chức năng của Ủy ban nhân dân huyện Lục Ngạn, Ban Dân tộc huyện Lục Ngạn cùng cộng đồng cư dân thuộc hai xã Tân Lập và xã Đồng Cốc.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý vị vì sự giúp đỡ quý báu này! NGHIÊN CỨU SINH Nguyễn Thu Trang ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU.1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt động kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài. Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu người Hoa tại tỉnh Bắc Giang. Một số khái niệm cơ bản. Cơ sở lý thuyết và câu hỏi nghiên cứu. Địa bàn nghiên cứu.

Khái quát về địa bàn nghiên cứu. Lịch sử định cư và đặc điểm dân số.47 Chƣơng 2: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN. Cơ cấu sản xuất nông nghiệp. Làm vườn và cây ăn quả.

Quản lý và khai thác rừng trồng. Những yếu tố ảnh hƣởng đến thu nhập của nông hộ ngƣời Hoa tại Lục Ngạn. 85 Chƣơng 3: KINH TẾ PHI NÔNG NGHIỆP HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN.1 Kinh tế tiểu thủ công nghiệp và buôn bán hàng hóa. Kinh tế tiểu thủ công nghiệp.2 Chợ và trao đổi hàng hóa.

Lao động làm thuê. Lao động làm thuê trong nước. Làm thuê tại Trung Quốc. Tham gia vào bộ máy nhà nƣớc.

Kinh tế tƣ nhân.113 Chƣơng 4: MỘT SỐ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ HOẠT ĐỘNG KINH TẾ CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN. Những nguồn lực tác động đến hiệu quả hoạt động kinh tế ngƣời Hoa tại huyện Lục Ngạn. Điều kiện tự nhiên. Con người.

Cơ sở hạ tầng. Tài chính. Những vấn đề đặt ra. Biến đổi hoạt động kinh tế của người Hoa ở Lục Ngạn trước tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Tác động tiêu cực của một số hoạt động kinh tế đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội tại địa phương. Một số giải pháp nhằm phát triển hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.152 iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNH : Công nghiệp hóa HĐH : Hiện đại hóa HTX : Hợp tác xã KH : Khoa học KHXH : Khoa học xã hội MTTQ : Mặt trận tổ quốc NCS : Nghiên cứu sinh NDT : Nhân dân tệ NTL : Người trả lời QL : Quốc lộ SCN : Sau công nguyên THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông TMDV : Thương mại dịch vụ Tr : Trang TW : Trung ương UBND : Ủy ban Nhân dân VHTT : Văn hóa thông tin VND : Việt Nam đồng World Bank : Ngân hàng thế giới XNK : Xuất nhập khẩu v DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Mẫu nghiên cứu định lượng dựa theo chỉ tiêu về giới tính và độ tuổi của chủ hộ người Hoa ở huyện Lục Ngạn.1: Biến động dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn qua các năm 2014, 2015, 2016.1: Thu nhập trung bình của các hộ gia đình trồng cam lòng vàng qua thống kê các năm 2015, 2016, 2017.2: Số hộ người Hoa tham gia vào dự án trồng Trám tại xã Tân Lập.3 : Hệ số Cronbach’s Alpha của nhân tố trong biến Quan hệ đồng tộc.1: Bảng chéo giữa giới tính của người trả lời với những khó khăn thường xuyên diễn ra trong quá trình lao động di cư sang Trung Quốc.111 vi DANH MỤC BIỂU Biểu 1.1: Dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn tính đến thời điểm 30/12/2017.1: Cơ cấu kinh tế của các hộ gia đình người Hoa.2: Diện tích đất của gia đình: Diện tích trồng lúa và hoa màu.3: Diện tích trồng cây ăn quả lâu năm của các hộ gia đình người Hoa.4: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây vải thiều của người Hoa tại xã Tân Lập, huyện Lục Ngạn.5: Thu nhập trung bình của các hộ gia đình người Hoa trồng cây vải tại Lục Ngạn qua thống kê các năm 2014, 2015, 2016.6: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây có múi.7: Thu nhập từ chăn nuôi.1: Giá trị sản xuất các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp tại huyện Lục Ngạn tính đến 30/12/2017.2: Tỷ lệ người Hoa tham gia các công việc làm thuê tại Trung Quốc.3: Thống kê tiền công lao động qua khảo sát các trường hợp lao động xuất khẩu xuyên biên giới.1: Mức độ giúp đỡ nhau trong cộng đồng người Hoa ở Lục Ngạn.125 vii DANH MỤC HỘP Hộp 1.1: Tổ tiên của chúng tôi có mặt ở đây từ thế kỷ XVII.1: Các giống cây vải tại Lục Ngạn.2: Bí quyết “Khoanh cây kích quả”của người Hoa.3: Cách thuần giống cây có múi trên đất Lục Ngạn. Khung nghiên cứu của luận án.

Tác động của các nguồn lực đến hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.1: Mô hình các yếu tố tác động đến thu nhập của nông hộ người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.1: Quy trình vượt biên.101 viii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Người Hoa là một thành viên trong đại gia đình 54 dân tộc ở Việt Nam. Trong nhiều thời điểm lịch sử khác nhau, người Hoa đã có những biến đổi mạnh mẽ về tên gọi, địa bàn cư trú, tập quán sinh sống, đặc điểm sinh kế. Nghiên cứu người Hoa góp phần quan trọng cho việc làm rõ những đặc điểm của một tộc người thiểu số sinh sống trên đất nước ta.

Qua đó góp phần cung cấp những tư liệu mới có độ tin cậy làm luận cứ khoa học cho việc hoạch định và cụ thể hóa chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, phục vụ công cuộc phát triển bền vững của các tộc người, trong đó có cộng đồng người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Người Hoa vốn có hoạt động kinh doanh rất phát triển và tạo nên mạng lưới kinh doanh không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà còn xuyên biên giới/xuyên quốc gia. Không giống như các dân tộc thiểu số khác, người Hoa có truyền thống tổ chức phường, hội, nghiệp đoàn trong kinh doanh từ khi mới đặt chân lên đất nước Việt Nam. Hình thức cho vay tín dụng, phân chia thị trường kinh doanh, tổ chức học nghề và đào tạo nghề, kinh doanh theo hình thức tập đoàn gia đình, quy tắc kinh doanh và phân công lao động trong tổ chức kinh doanh rất chặt chẽ, gắn bó mật thiết với thiết chế gia đình… là những đặc điểm rõ nét trong hoạt động kinh tế đem lại sự khác biệt của người Hoa so với những dân tộc khác.

Sau diễn biến lịch sử quan trọng trong quan hệ Việt – Trung, đặc biệt là chiến tranh biên giới năm 1979, đại bộ phận người Hoa ở phía Bắc Việt Nam đã di tản đi nhiều nơi sinh sống lập nghiệp, tạo thành những luồng di dân mang quy mô quốc gia. Trong bối cảnh đó có một bộ phận người Hoa quay trở về Trung Quốc, trở thành công dân của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa; rất nhiều người Hoa di cư vào các tỉnh miền Trung và miền Nam Việt Nam; một bộ phận khác di cư sang nước thứ ba; nhưng cũng có không ít bộ phận người Hoa đã quyết định ở lại miền Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Giang vì nhiều lý do khác nhau. Để có thể tiếp tục sinh sống, nhóm người Hoa ở lại 1 phía Bắc Việt Nam buộc phải thay đổi, một bộ phận thay đổi tộc danh, tìm kiếm những nguồn sinh kế thích ứng với hoàn cảnh hiện tại. Qúa trình biến đổi đó đã tạo ra sự khác biệt quan trọng giữa người Hoa phía Bắc và người Hoa tại miền Trung, miền Nam Việt Nam.

Trong những năm gần đây, vấn đề người Hoa đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến, đặc biệt là người Hoa sinh sống tại các tỉnh phía Nam. Có nhiều đặc điểm về lịch sử di cư, tộc danh, văn hóa gia đình, tín ngưỡng, trang phục, ẩm thực, luật tục, quan hệ gia đình, dòng họ, văn hóa Hoa thương… đã được các nhà nghiên cứu làm rõ. Tuy nhiên, nghiên cứu về sinh kế của người Hoa sinh sống ở phía Bắc Việt Nam, trong đó có tỉnh Bắc Giang trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay còn rất nhiều nội dung chưa được đề cập đến.