Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện quản lý quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam hiện nay

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Chính sách Bảo hiểm xã hội (BHXH) và Bảo hiểm y tế (BHYT) là những chính sách xã hội quan trọng, đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm thực hiện đối với người lao động, lực lượng vũ trang ngay từ sau Cách mạng tháng Tám thành công. Chính sách đó đã từng bước được bổ sung, sửa đổi và hoàn thiện cho phù hợp với từng giai đoạn lịch sử đấu tranh thống nhất Tổ quốc và xây dựng đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN). Bước sang thời kỳ đổi mới, để phù hợp với chủ trương phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, chính sách BHXH đã được Nhà nước kịp thời điều chỉnh. Bộ Luật Lao động đã được Quốc hội khóa IX thông qua tại kỳ họp thứ 5 ngày 25/06/1994, quy định tại chương 12 về BHXH áp dụng với người lao động ở mọi thành phần kinh tế.

Chính phủ đã ban hành Điều lệ BHXH đối với công nhân viên chức nhà nước (Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995) và đối với sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ, công nhân viên quốc phòng (Nghị định 45/CP ngày 15/07/1995). Để triển khai thực hiện chính sách, chế độ BHXH đối với người lao động theo các Nghị định trên, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 19/CP ngày 16/02/1995 về việc thành lập BHXH Việt Nam. BHXH Việt Nam được tổ chức theo hệ thống dọc ba cấp là: BHXH Việt Nam; BHXH các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và BHXH quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn chủ yếu của hệ thống BHXH Việt Nam là tổ chức thu BHXH, giải quyết và chi trả các chế độ BHXH, thực hiện các hoạt động đầu tư để bảo toàn và tăng trưởng quỹ BHXH; kiến nghị với Chính phủ và các cơ quan có liên quan việc sửa đổi, bổ sung các chính sách, chế độ BHXH cho phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn.

2 Sau gần 10 năm hoạt động, số đối tượng tham gia BHXH ngày càng nhiều, quỹ hưu trí và trợ cấp (HT&TC) chủ yếu do người lao động và người sử dụng lao động đóng góp tăng nhanh. Tổ chức chi trả các chế độ cho người lao động kịp thời, đảm bảo chính xác, đầy đủ, góp phần ổn định đời sống của người lao động khi bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất sức lao động và nghỉ hưu. Quỹ HT&TC tạm thời nhàn rỗi đã tham gia các hoạt động đầu tư để phát triển kinh tế - xã hội, đem lại hiệu quả tương đối tốt. Chính sách BHYT do hệ thống BHYT Việt Nam triển khai tổ chức thực hiện theo quy định tại Điều lệ BHYT được ban hành kèm theo Nghị định số 299/HĐBT ngày 15/8/1992 của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) và đã được điều chỉnh, bổ sung tại Nghị định số 47/CP ngày 6/6/1994 của Hội đồng Bộ trưởng.

Nhằm từng bước hoàn thiện chính sách BHYT phù hợp với tiến trình cải cách hành chính của Nhà nước, để phục vụ ngày càng tốt hơn nhu cầu khám, chữa bệnh của những người tham gia bảo hiểm; ngày 13/8/1998, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 58/1998/NĐ-CP kèm theo Điều lệ BHYT mới thay thế cho Điều lệ BHYT cũ được ban hành kèm theo Nghị định số 299/HĐBT. Để tổ chức thực hiện chính sách BHYT theo Nghị định số 58/1998/NĐ- CP, hệ thống bộ máy BHYT Việt Nam được thành lập, tổ chức theo ngành dọc ba cấp: BHYT Việt Nam, BHYT các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và BHYT ngành trực thuộc BHYT Việt Nam; chi nhánh BHYT quận, huyện trực thuộc BHYT tỉnh, thành phố. Trong những năm qua, BHYT Việt Nam đã thu hút được số lượng lớn người tham gia và hưởng chế độ khám, chữa bệnh ngày càng tăng, với chất lượng phục vụ ngày càng chu đáo và đầy đủ. Quỹ khám, chữa bệnh (KCB) tạm thời nhàn rỗi đã tham gia hoạt động đầu tư tăng trưởng để góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

3 Để thực hiện cải cách tổ chức bộ máy của Chính phủ trong giai đoạn mới, ngày 24/1/2002, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 20/2002/QĐ-TTg chuyển BHYT Việt Nam sang BHXH Việt Nam để thống nhất tổ chức thực hiện các chính sách, chế độ bảo hiểm cho mọi người tham gia và hưởng các quyền lợi về BHXH và BHYT. Bên cạnh những kết quả đã đạt được thời gian qua, trong quá trình hoạt động đã bộc lộ những tồn tại, hạn chế ngay trong chính sách, chế độ và tổ chức triển khai thực hiện. Chính sách, chế độ BHXH liên tục được bổ sung, sửa đổi và bị đan xen bởi các chính sách xã hội khác như chính sách lao động, việc làm, tiền lương. đã tác động mạnh đến nguồn thu và chi từ quỹ dẫn đến nguy cơ quỹ BHXH mất cân đối trong tương lai.

Quyền lợi của người tham gia bảo hiểm chưa thực sự công bằng, còn có sự phân biệt đối xử ở các cơ sở KCB. Còn có hiện tượng quỹ BHXH bị lạm dụng do một số đối tượng cố tình vi phạm. Vì vậy, để phục vụ ngày càng tốt hơn đối với mọi người tham gia và hưởng các chế độ bảo hiểm, cần phải tiếp tục cải tiến, hoàn thiện trên tất cả các nội dung quản lý quỹ BHXH. Là người đã và đang tham gia trực tiếp quản lý trong ngành BHXH Việt Nam, tôi chọn đề tài "Hoàn thiện quản lý quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam" làm luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành: Quản lý kinh tế.

Tình hình nghiên cứu Hoạt động của BHXH nói chung và quản lý quỹ BHXH nói riêng cũng đã có những công trình được công bố như: + Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: "Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội hiện nay và các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu", mã số 96-01-01/ ĐT, chủ nhiệm đề tài là TS. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài là: tìm hiểu một số kinh nghiệm quản lý thu BHXH của một số nước trên thế giới; đánh giá 4 thực trạng về hoạt động của nghiệp vụ thu BHXH trong thời kỳ trước khi thành lập hệ thống BHXH (1995) và trong thời kỳ từ 1995 đến 1996; đề xuất một số khuyến nghị cụ thể nhằm cải tiến quản lý thu BHXH ở Việt Nam. Qua nghiên cứu, phân tích, đánh giá tình hình thực hiện công tác thu BHXH của một số nước như: Nhật bản, Cộng hòa Liên bang Đức, Anh, Mỹ, Nga, Hungari. tác giả đề ra những bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý thu BHXH đối với nước ta đó là: - Xây dựng một chính sách huy động sự đóng góp của người lao động và chủ sử dụng lao động phải căn cứ vào điều kiện cụ thể của mỗi nước và phải được điều chỉnh theo xu hướng tăng lên phù hợp với từng thời kỳ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

- Hoạt động BHXH mang tính chất xã hội cao nên việc áp dụng hình thức BHXH sao cho phù hợp và có hiệu quả cần phải phối hợp giữa hình thức bắt buộc và tự nguyện để thu hút ngày càng nhiều đối tượng tham gia BHXH. Tác giả đã phân tích, đánh giá tình hình thực hiện công tác thu ở giai đoạn trước năm 1995 và trong giai đoạn 1995 - 1996; trên cơ sở đó tác giả đã tìm ra nhưng nguyên nhân và rút ra những bài học kinh nghiệm trong quản lý thu BHXH. Tác giả đã đưa ra 8 khuyến nghị để nhằm đổi mới hoạt động quản lý thu BHXH, đó là: Về công tác tổ chức phải từng bước được củng cố và hoàn thiện; về đào tạo cán bộ phải thực sự được quan tâm tổ chức tập huấn nghiệp vụ, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trẻ; về hoàn chỉnh các văn bản qui phạm pháp luật điều chỉnh quyền lợi và nghĩa vụ tham gia BHXH của mọi người lao động và chủ sử dụng lao động; về mở rộng đối tượng tham gia BHXH và về vấn đề hạch toán nghiệp vụ thu BHXH. 5 + Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: "Thực trạng và định hướng hoàn thiện tác nghiệp chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội hiện nay", mã số 96- 03-03/ĐTT, chủ nhiệm đề tài là TS.

Dương Xuân Triệu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là đánh giá thực trạng về các hoạt động nghiệp vụ chi trả 5 chế độ BHXH và đi sâu nghiên cứu các phương thức chi trả BHXH trong khoảng thời gian 1995 - 1996. Tác giả đã khái quát sơ lược về BHXH và quỹ BHXH, đã đánh giá thực trạng hoạt động chi trả các chế độ BHXH trên các mặt như: về cơ sở vật chất phục vụ hoạt động chi trả; về hệ thống sổ sách, mẫu biểu chi BHXH; về quản lý đối tượng chi trả; về quy trình chi trả BHXH và lệ phí chi trả. Tác giả đã đánh giá và nêu lên những mặt ưu điểm và nhược điểm của hai phương thức chi trả trực tiếp và gián tiếp.

Tác giả đã đưa ra 7 kiến nghị nhằm hoàn thiện tác nghiệp chi trả các chế độ BHXH, đó là: - Cần hoàn thiện các văn bản quy định có liên quan đến quản lý đối tượng, quản lý tài chính tạo hành lang pháp lý để cho BHXH các cấp có cơ sở thực hiện. - Xây dựng hệ thống tổ chức bộ máy chi trả hoàn chỉnh từ Trung ương đến cơ sở. - Tính toán mức lệ phí chi trả giữa các vùng, các khu vực cho hợp lý hơn. - Tăng cường cơ sở vật chất cho BHXH huyện, thị phục vụ cho công tác chi trả trực tiếp.

- Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát tài chính trong khâu nghiệp vụ, chuyên môn. - Đẩy mạnh công tác học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ nghiệp vụ chuyên môn, phẩm chất đạo đức của cán bộ làm công tác BHXH. 6 - Tăng cường công tác tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng về chính sách, chế độ BHXH. + Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: "Chiến lược phát triển bảo hiểm xã hội phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020", mã số 99-06-29/ĐT, chủ nhiệm đề tài là TS.

Nguyễn Huy Ban. Đề tài đã tập trung nghiên cứu các vấn đề: Một là, mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển BHXH. Tác giả đề cập đến những mục tiêu cơ bản trong phát triển nền kinh tế và xã hội ở Việt Nam; hoạt động BHXH là nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế; những yêu cầu để phát triển BHXH đáp ứng sự phát triển kinh tế và xã hội.