Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện pháp luật thuế môi trường nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện ở Việt Nam - Đặng Kim Phương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐẶNG KIM PHƯƠNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THUẾ MÔI TRƯỜNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐẶNG KIM PHƯƠNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THUẾ MÔI TRƯỜNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành: Luật kinh tê Mã số: 9380107 Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Hồng Hạnh HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Mọi số liệu, kết quả nghiên cứu đã công bố được tham khảo trong luận án đều trung thực và trích dẫn nguồn tài liệu đúng quy định. Những kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình của tác giả nào khác. Nghiên cứu sinh Đặng Kim Phương MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC HÌNH VẼ DANH MỤC BẢNG BIỂU MỞ ĐẦU.1 PHẦN TỎNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Những kết quả nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài. Những kết quả nghiên cứu lý luận về pháp luật thuế môi trường. Những kết quả nghiên cứu về thực trạng pháp luật thuế môi trường và những giải pháp hoàn thiện pháp luật thuế môi trường ở Việt Nam. Đánh giá những vấn đề được nghiên cứu từ mục tiêu của luận án.

Định hướng nghiên cứu của luận án. Phương pháp luận và giả thuyết nghiên cứu. Một số đề xuất nghiên cứu cụ thể. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu.

Nội dung chính của luận án.23 Kết luận phần tổng quan về vấn đề nghiên cứu.25 PHẦN NỘI DUNG.26 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THUẾ MÔI TRƯỜNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN. Một số vấn đề lý luận về thuế môi trường. Sự phát triển của thuế môi trường. Định nghĩa thuế môi trường.

Đặc điểm của thuế môi trường. Phân loại thuế môi trường. Vai trò của thuế môi trường. Nguyên tắc, cấu trúc và các yếu tố chi phối pháp luật thuế môi trường.

Các nguyên tắc của pháp luật thuế môi trường. Cấu trúc pháp luật thuế môi trường. Các yếu tố chi phối pháp luật thuế môi trường. Những vấn đề lý luận về hiệu quả thực hiện của pháp luật thuế môi trường.

Tổng quan về hiệu quả thực hiện của pháp luật thuế môi trường. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện của pháp luật thuế môi trường. Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật thuế môi trường. Tiêu chí về tính toàn diện.

Tiêu chí về tính đồng bộ và tính thống nhất. Tiêu chí về tính phù hợp và tính khả thi. Tiêu chí về kỹ thuật xây dựng pháp luật. 77 Kết luận chương 1.

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT THUẾ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM VỚI YÊU CẦU NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN. Đánh giá các quy định pháp luật về nội dung thuế môi trường với yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện. Đánh giá các quy định pháp luật về đối tượng chịu thuế, người nộp thuế môi trường. Đánh giá các quy định pháp luật điều chỉnh căn cứ tính thuế môi trường.

Đánh giá các quy định pháp luật về quản lý thuế môi trường với yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện. Đánh giá các quy định pháp luật thuế môi trường về thủ tục hành chính. Đánh giá các quy định về giám sát và bảo đảm sự tuân thủ pháp luật thuế môi trường 129 Kết luận chương 2. MỘT SÓ YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THUẾ MÔI TRƯỜNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM.

Các yêu cầu đối với việc hoàn thiện pháp luật thuế môi trường ở Việt Nam. Thể chế hóa quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển bền vững. Đảm bảo tính hiệu quả, tính thống nhất của pháp luật thuế môi trường trong hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa 140 3. Đáp ứng các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường thông qua sử dụng các công cụ kinh tế.

Một số giải pháp cụ thể góp phần hoàn thiện pháp luật thuế môi trường nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện ở Việt Nam. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về nội dung thuế môi trường. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về quản lý thuế môi trường.154 Kết luận chương 3. 165 KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN.

167 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BAU Kịch bản thông thường BVMT Bảo vệ môi trường ETR Environmental Tax Reform (Cải cách thuế môi trường) EE Energy Efficency (Hiệu quả năng lượng) EU European Union (Cộng đồng châu Âu) Eurostat European Statistics (Cơ quan thống kê châu Âu) GHG Green House Gas (Khí gây hiệu ứng nhà kính) LULUCF Sử dụng đất, thay đổi sử dụng đất và lâm nghiệp NDC Đóng góp do quốc gia tự quyết định NSNN Ngân sách nhà nước OECD Organisation for economic co-operation and development ONS (Tổ chức The UK’shợp tác for Office và phát triển Statistics National kinh tế) (Văn phòng Thống kê Vương quốc Anh) PPP The polluter pays principle (Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền) RE Renewable Energy (Năng lượng tái tạo) DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1a: Tác động của ETR đến phát thải GHG 61 Hình 1.1b: Tác động của ETR đến nhu cầu tiêu thụ năng 61 lượng hóa thạch Hình 1.2: Tham nhũng gắn liền với thất thoát nguồn thu 65 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Số thu thuế BVMT chi tiết theo các nhóm hàng 95 hóa từ năm 2012 đến năm 2016 Bảng 2.2a : Tỷ lệ thu thuế tài nguyên so với GDP và thu 103 NSNN giai đoạn 2011 - 2016 Bảng 2.2b: Phân bổ nguồn thu từ khai thác khoáng sản tại 107 tỉnh Hà Giang Bảng 2.1: Chi phí quản lý thuế của một số quốc gia 123 Bảng 3.5: Các khoản thu trong khai thác khoáng sản 151 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Nghiên cứu sinh đã lựa chọn vấn đề “Hoàn thiện pháp luật thuế môi trường nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện ở Việt Nam ” làm đề tài luận án tiến sĩ xuất phát từ một số lý do cơ bản sau: Thứ nhất, việc bảo vệ môi trường (BVMT) được thực hiện bởi nhiều cá nhân, tổ chức và được Nhà nước quản lý thông qua các công cụ khác nhau. Trong thực tiễn những năm vừa qua, các công cụ hành chính, hình sự được sử dụng chủ yếu hơn, rộng hơn. Thực tế này xuất phát từ đặc điểm kinh tế, xã hội của đất nước trong thời kỳ kinh tế tập trung cũng như trong quá trình đổi mới để chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Bên cạnh đó các biện pháp tuyên truyền giáo dục nhằm nâng cao ý thức cộng đồng đối với hoạt động BVMT cũng được đẩy mạnh. Do nhiều lý do nên công cụ kinh tế ít được sử dụng hơn và thực tế chỉ mới xuất hiện trong pháp luật và chính sách của Việt Nam trong thập kỷ vừa qua. Mỗi công cụ có những ưu, nhược điểm riêng song có thể nhận thấy rằng vai trò của các công cụ kinh tế (mà thuế là một bộ phận) ngày càng được chú trọng bởi hiệu quả của chúng đối với việc BVMT, xét ở cả khía cạnh quản lý của cơ quan nhà nước lẫn ở khía cạnh hoạt động của doanh nghiệp và cá nhân§§§. Các công cụ hành chính, hình sự mặc dù có khả năng kiềm chế tác động tiêu cực của các chủ thể đến môi trường nhưng không có khả năng bù đắp các chi phí mà xã hội đã phải bỏ ra để khắc phục những thiệt hại đối với môi trường.

Ngoài ra, các công cụ hành chính chỉ đảm bảo việc tác động đến môi trường trong tiêu chuẩn cho phép mà không khuyến khích các chủ thể có những điều chỉnh về nhận thức và hành vi nhằm cải thiện tình hình (như đổi mới công nghệ thân thiện hơn với môi trường, hạn chế sử dụng các nguyên vật liệu gây ô nhiễm môi trường để sản xuất các sản phẩm sạch hơn,. Việc lạm dụng các công cụ tác động có tính chất công §§§ Chu Hoa (2006), “Thực trạng áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường Việt Nam hiện nay và giải pháp hoàn thiện”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 01-2006, tr. **** Trần Vũ Hải (2009), “Một số vấn đề về việc ban hành Luật thuế môi trường ở Việt Nam”, Tạp chí Luật học số 04 - 2009, tr. 2 quyền, coi nhẹ các công cụ có tính chất kinh tế dễ dẫn đến thất bại trong BVMT ở Việt Nam.

†††† Thực tiễn ở nhiều quốc gia cho thấy bên cạnh các công cụ hành chính, hình sự và các biện pháp tuyên truyền mang tính giáo dục, khuyến nghị, các công cụ kinh tế đang được sử dụng phổ biến bao gồm thuế môi trường, phí môi trường, quota ô nhiễm (hay còn gọi là giấy phép chuyển nhượng quyền được thải), hệ thống đặt cọc - hoàn trả, Chi trả dịch vụ hệ sinh thái (Payments for Ecosystem Services, viết tắt là PES), nhãn môi trường.‡‡‡‡ Ở Việt Nam, như đã nêu trên, các công cụ kinh tế bắt đầu được biết đến và được áp dụng trong lĩnh vực BVMT. Tuy nhiên, hiệu quả và độ bao phủ của các công cụ này chưa cao. Việc thu phí BVMT đối với nước thải công nghiệp còn gặp nhiều khó khăn, số phí thu được còn thấp. Một số thành phố lớn chưa thực hiện triệt để công tác thu phí.

Một số địa phương chậm cấp phép sử dụng nguồn nước dẫn đến các Sở Tài nguyên và môi trường không có căn cứ để tính và thu phí BVMT đối với nước thải. Việc xác định các đối tượng gây ô nhiễm chưa đầy đủ, chưa bao quát hết các thành phần gây ô nhiễm. Phí BVMT đối với chất thải rắn hầu như chưa triển khai. Quota ô nhiễm chưa được áp dụng phổ biến do chưa có các hướng dẫn, quy định cụ thể§§§§.

Chi trả dịch vụ hệ sinh thái mới được áp dụng thí điểm*****. ††††Chu Hoa (2006), Tlđd. ‡‡‡‡ Tình hình áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường trên thế giới: Phí sử dụng môi trường: 100% các nước áp dụng, trợ giá: 65%, thuế môi trường: 40%, phí gây ồn: 50% (theo Chu Hoa trong bài viết đã trích dẫn ở footnote 1). §§§§Bộ Tài nguyên và môi trường (2010), Tlđd, Chương 9, tiểu mục 9.

*****Huỳnh Thị Mai, “Chi trả dịch vụ hệ sinh thái - Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 21 (137) - 2008.