Luận án: Hoàn thiện pháp luật về mối quan hệ giữa UBMTTQVN và các cơ quan nhà nước

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN PHA HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ỦY BAN TRUNG ƯƠNG MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VỚI CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN PHA HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ỦY BAN TRUNG ƯƠNG MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VỚI CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9 38 01 06 Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS. QUÁCH SĨ HÙNG HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng từ các tài liệu chính thống và được trích dẫn theo đúng quy định. Tác giả luận án Nguyễn Văn Pha MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8 1.

Những công trình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài luận án 8 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận án 24 1. Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu đã tiếp cận và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu trong luận án 33 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ỦY BAN TRUNG ƯƠNG MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VỚI CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 40 2. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị, mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật 40 2.

Khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung của pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 51 2. Tiêu chí, điều kiện bảo đảm hoàn thiện pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 65 2. Kinh nghiệm và giá trị tham khảo cho Việt Nam qua nghiên cứu mối quan hệ giữa chính hiệp, mặt trận lào xây dựng đất nước và hiệp hội nhân dân Singapore với nhà nước 76 Chương 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ỦY BAN TRUNG ƯƠNG MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VỚI CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 80 3. Khái quát quá trình phát triển của pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 80 3.

Thực trạng pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 91 3. Đánh giá chung về kết quả, hạn chế, nguyên nhân của kết quả, hạn chế 120 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ỦY BAN TRUNG ƯƠNG MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VỚI CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 128 4. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 128 4. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về mối quan hệ giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 131 KẾT LUẬN 163 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 165 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 166 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT CT-XH : Chính trị - xã hội CHXHCN : Cộng hòa xã hội chủ nghĩa CQNN : Cơ quan nhà nước ĐBQH : Đại biểu Quốc hội GS : Giám sát HTCT : Hệ thống chính trị HĐND : Hội đồng nhân dân HTND : Hội thẩm nhân dân MTTQ : Mặt trận Tổ quốc MTTQVN : Mặt trận Tổ quốc Việt Nam MQH : Mối quan hệ NN : Nhà nước NQLT : Nghị quyết liên tịch PL : Pháp luật PBXH : Phản biện xã hội QPPL : Quy phạm pháp luật TCTV : Tổ chức thành viên TAND : Tòa án nhân dân TW : Trung ương UBTVQH : Ủy ban Thường vụ Quốc hội UBTWMTTQVN : Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam VKSND : Viện kiểm sát nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) tiền thân là Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lãnh đạo, được thành lập ngày 18 tháng 11 năm 1930. “Trải qua các thời kỳ hoạt động với những tên gọi khác nhau, Mặt trận không ngừng phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống đoàn kết dân tộc Việt Nam - một nhân tố quyết định thắng lợi của sự nghiệp giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN)” [75]. Trên cơ sở những thành tựu của đổi mới tư duy kinh tế, Đảng ta chủ trương tiếp tục đổi mới tư duy chính trị. Khái niệm hệ thống chính trị (HTCT) được hình thành, trong đó Nhà nước là trung tâm của HTCT.

Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội; MTTQVN và các tổ chức chính trị - xã hội là các thiết chế của HTCT. Mối quan hệ giữa các tổ chức trong HTCT ngày càng được củng cố, hoàn thiện và được vận hành theo cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ. Ngoài việc thực hiện quyền làm chủ trực tiếp, nhân dân còn thực hiện quyền làm chủ của mình thông qua Nhà nước, thông qua Ủy ban MTTQ các cấp và các tổ chức chính trị - xã hội mà mình là hội viên, đoàn viên. Từ yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Nhà nước phải được tổ chức trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội theo Hiến pháp và pháp luật.

Theo đó, các cơ quan nhà nước (CQNN), tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, các đơn vị kinh tế và mọi công dân đều phải tôn trọng và thực hiện Hiến pháp và pháp luật. Chính vì vậy, trong Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã xác định "Xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế trong HTCT, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" [11]. 2 Tổ chức thực hiện chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung cũng như xây dựng và hoàn thiện pháp luật về mối quan hệ giữa MTTQVN với Nhà nước nói riêng, đồng thời thể chế hóa các quan điểm, đường lối của Đảng về tổ chức, hoạt động của MTTQVN bằng pháp luật, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật. Các quy định về tổ chức, hoạt động của MTTQVN, mối quan hệ giữa MTTQVN với Nhà nước trong Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992, Hiến pháp năm 2013, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN), Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND), Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (QPPL), các nghị quyết liên tịch (NQLT) giữa Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (UBTWMTTQVN) với Chủ tịch nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), Chính phủ và nhiều văn bản pháp luật khác trong hơn 20 năm qua đã hình thành một lĩnh vực pháp luật về mối quan hệ giữa UBTWMTTQVN với các cơ quan Trung ương của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (CHXHCN) Việt Nam.

Từ khi hình thành, pháp luật về mối quan hệ giữa UBTWMTTQVN với các cơ quan Trung ương của nhà nước CHXHCN Việt Nam đã đi vào cuộc sống và đã đạt được những kết quả nhất định. Đó là việc xác định ngày càng rõ hơn vị trí của UBTWMTTQVN với tư cách là chủ thể trong mối quan hệ với các cơ quan Trung ương của nhà nước CHXHCN Việt Nam. Vị thế của MTTQVN được nâng lên rõ rệt, phát huy ngày càng cao vai trò “là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội, tham gia xây dựng Đảng và Nhà nước” [96]. Mối quan hệ giữa UBTWMTTQVN với các cơ quan Trung ương của nhà nước CHXHCN Việt Nam trong hoạt động giám sát và phản biện xã hội (PBXH) đã góp phần tăng cường và mở rộng quyền dân chủ của nhân dân trong tham gia quản lý nhà nước, kiểm soát quyền lực nhà nước (các quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp).

3 Tuy nhiên, hệ thống pháp luật và quá trình thực hiện pháp luật về mối quan hệ giữa UBTWMTTQVN với các cơ quan Trung ương của nhà nước CHXHCN Việt Nam trong thời gian qua cũng có nhiều hạn chế, bất cập.