Hiện trạng các quần thể ốc ăn san hô druplla spp trên một số rạn san hô tại vườn

１ ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT NGUYỄN ĐỨC THẾ HIỆN TRẠNG CÁC QUẦN THỂ ỐC ĂN SAN HÔ (Drupella spp.) TRÊN MỘT SỐ RẠN SAN HÔ TẠI VƢỜN QUỐC GIA CÁT BÀ LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC CHUYÊN NGÀNH: ĐỘNG VẬT HỌC MÃ SỐ NGÀNH: 60420103 Hà Nội, năm 2013 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ ２ ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT NGUYỄN ĐỨC THẾ HIỆN TRẠNG CÁC QUẦN THỂ ỐC ĂN SAN HÔ (Drupella spp.) TRÊN MỘT SỐ RẠN SAN HÔ TẠI VƢỜN QUỐC GIA CÁT BÀ LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC CHUYÊN NGÀNH: ĐỘNG VẬT HỌC MÃ SỐ NGÀNH: 60420103 HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN VĂN QUÂN Hà Nội, năm 2013 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ ３ LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành chương trình cao học, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và góp ý nhiệt tình của quí thầy cô thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và trường Đại học Thái Nguyên. Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến TS. Nguyễn Văn Quân đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn khoa học và giúp tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp.

Đồng thời, tôi xin cảm ơn ban lãnh đạo Viện Tài nguyên và Môi trường biển, đã tạo điều kiện thời gian, cơ sở vật chất, thiết bị để tôi hoàn thành những nội dung nghiên cứu. Xin gửi lời cảm ơn đến ThS. Chu Thế Cường, ThS. Đặng Đỗ Hùng Việt, CN.

Phạm Văn Chiến, ThS. Vũ Duy Vĩnh và ThS. Phạm Hải An, CN. Đậu Văn Thảo đã giành nhiều thời gian, công sức giúp tôi khảo sát thu thập số liệu và hoàn thành các nội dung nghiên cứu.

Xin gửi lời cảm ơn đến đề án: “Xây dựng kế hoạch hành động về ĐDSH thành phố Hải Phòng đến năm 2020”, đã tạo điều kiện công tác và tài trợ kinh phí cho tôi khảo sát để có dữ liệu viết luận văn. Mặc dù tôi đã có nhiều cố gắng hoàn thiện luận văn bằng tất cả sự nhiệt tình và năng lực của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những đóng góp quí báu của quí thầy cô và các bạn. Hà Nội, tháng 12 năm 2013 Học viên Nguyễn Đức Thế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ ４ LỜI CAM KẾT Tôi xin cam kết đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận văn là trung thực và chưa được các tác giả khác công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tôi xin cam kết mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, tháng 12 năm 2013 Học viên thực hiện Luận văn Nguyễn Đức Thế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ i MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn Lời cam kết Mục lục i Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt iv Danh mục các bảng v Danh mục các hình vi MỞ ĐẦU 1 Chƣơng I – TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 3 1. Đặc điểm tự nhiên, sinh thái khu vực nghiên cứu 3 1. Vị trí địa lý khu vực nghiên cứu 3 1.

Đặc điểm khí tượng 3 1. Đặc điểm hải văn 4 1. Đặc điểm thủy hóa và chất lượng môi trường nước 5 1. Tình hình nghiên cứu rạn hô khu vực Cát Bà và Việt Nam 6 1.

Tình hình nghiên cứu về ốc ăn san hô 10 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 10 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 16 Chƣơng II. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18 2.

Đối tượng, thời gian và phạm vi nghiên cứu 18 2. Đối tượng nghiên cứu 18 2. Thời gian nghiên cứu 18 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Phạm vi nghiên cứu 18 2.

Phương pháp tiếp cận 20 2. Tiếp cận sinh thái học 20 2. Tiếp cận lịch sử 21 2. Tiếp cận hệ thống 21 2.

Tiếp cận trên cơ sở khoa học thực tiễn 22 2. Tiếp cận liên ngành 22 2. Phương pháp nghiên cứu 23 2. Phương pháp kế thừa tài liệu 23 2.

Phương pháp mô hình hóa 23 2. Phương pháp phân tích dẫn xuất 25 2. Phương pháp khảo sát lựa chọn điển hình 25 2. Mô hình khu vực – điểm – mặt cắt điển hình tại khu vực nghiên cứu 25 2.

Phương pháp khảo sát, thu mẫu ngoài thực địa 26 2. Phương pháp phân tích mẫu vật trong phòng thí nghiệm 38 2. Phương pháp xử lý số liệu 29 Chƣơng III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 30 3.

Hiện trạng rạn san hô khu vực quần đảo Cát Bà 30 3. Tỷ lệ độ phủ các hợp phần đáy tại các mặt cắt khảo sát 30 3. Biến động quần xã rạn san hô 31 3. Thành phần loài, mật độ ốc Drupella spp tại khu vực nghiên cứu 33 3.

Thành phần loài 33 3. Mật độ ốc Drupella spp. Cấu trúc tuổi của các quần thể ốc Drupella spp. Cấu trúc theo không gian của các quần thể Drupella spp.

39 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Các kiểu phân bố của quần thể 39 3. Phân bố theo độ sâu 41 3. Phân bố theo vị trí rạn 43 3.

Phân bố trên các hợp phần nền đáy 44 3. Đánh giá mối liên hệ giữa các đặc trưng của rạn san hô với mật độ 45 phân bố của Drupella 3. Sự lựa chọn con mồi của ốc Drupella 47 3. Đánh giá ban đầu về tính thích nghi, khả năng tự điều chỉnh của các 49 quần thể ốc Drupella trên rạn san hô ở Cát Bà và khả năng bùng phát trong tương lai 3.

Tính thích nghi và khả năng tự điều chỉnh của các quần thể Drupella 49 trên rạn san hô ở Cát Bà. Đánh giá khả năng phát triển bùng phát của ốc Drupella trong tương 53 lai 3. Thử mô phỏng sự phát tán của ấu trùng ốc ăn san hô bằng mô hình 53 thủy 3. Đánh giá ban đầu về khả năng bùng phát Drupella trong tương lai 55 KẾT LUẬN 57 KHUYẾN NGHỊ 58 DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO 60 PHỤ LỤC Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT UNESCO: Tổ chức phát triển văn hóa – khoa học kỹ thuật của Liên hiệp Quốc CITES: Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp WWF: Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên IUCN: Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế VQG: Vườn Quốc gia ĐVĐ: Động vật đáy HST: Hệ sinh thái RSH: Rạn san hô SHS: San hô song SHC: San hô chết ĐCB: Đá sỏi – Cát – Bùn ĐPSHS: Độ phủ san hô sống SHSCĐ: Khối san hô sống bị chiếm đóng MBR: Mặt bằng rạn SR: Sườn rạn M: Giá trị trung bình SD: Sai số chuẩn L: Chiều dài vỏ ốc (mm) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ v DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.

Mật độ Drupella trên rạn sạn hô các vùng biển trên thế giới 12 Bảng 2. Tọa độ các điểm khảo sát 21 Bảng 3. Tỷ lệ % độ phủ các hợp phần đáy trên rạn san hô tại các điểm 30 khảo sát 2013 Bảng 3. Biến đổi số lượng loài tại một số rạn điển hình trong các 31 lần khảo sát Bảng 3.

Mật độ của Drupella spp. (cá thể/m2) tại các điểm nghiên cứu 35 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ vi DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 2. Sơ đồ các điểm khảo sát 21 Hình 2. Sơ đồ đặt các mặt cắt khảo sát trên rạn sạn hô 25 Hình 2.

Các thiết bị phục vụ khảo sát hiện trường 26 Hình 2. Đặt ô định lượng thu mẫu trên dây mặt cắt 28 Hình 2. Phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm 28 Hình 2. Đo chiều dài vỏ ốc 29 Hình 3.

Biến động phân bố san hô vùng Hạ Long–Cát Bà 32 Hình 3. Hình thái ngoài các loài ốc ăn san hô (Drupell) tại khu vực Cát Bà 34 Hình 3. Mật độ ốc Drupella theo khu vực khảo sát tại đới MBR và SR 36 Hình 3. Các nhóm kích thước (chiều dài vỏ - L) của các quần thể Drupella 37 Hình 3.

Ốc Drupella phân bố đơn lẻ - theo nhóm trên rạn san hô khu vực 39 Cát Bà Hình 3. Tương quan giữa mật độ ốc Drupella với độ phủ của san hô sống 40 trên đới mặt bằng rạn tại các địa điểm khảo sát Hình 3. Biểu đồ mật độ Drupella phân bố trên MBR và SR tại các điểm 42 khảo sát Hình 3. Mật độ ốc Drupella phân bố trên MBR và SR tại khu vực kín và 43 khu vực hở Hình 3.

Tỷ lệ % Drupella phân bố trên các kiểu hợp phần đáy 44 Hình 3. Mối tương quan giữa đặc trưng cấu trúc các hợp phần đáy của 46 rạn san hô với phân bố mật độ của Drupella Hình 3. Sự thay đổi con mồi của ốc Drupella theo thời gian 48 Hình 3. Sơ đồ sự tương tác giữa các yêu tố vô sinh, hữu sinh có liên quan 51 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ vii đến hệ sinh thái rạn san hô Hình 3.

Xu thế biến động mật độ cá thể một số họ cá rạn san hô điển 52 hình vùng biển Cát Bà – Hạ Long Hình 3. Xu hướng lan truyền ấu trùng Drupella tầng mặt sau 29 ngày 53 Hình 3. Xu hướng lan truyền ấu trùng Drupella tầng giữa sau 29 ngày 54 Hình 3. Xu hướng lan truyền ấu trùng Drupella tầng đáy sau 29 ngày 54 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 1 MỞ ĐẦU Rạn san hô là một hệ sinh thái nhiệt đới điển hình phân bố rộng ở vùng biển ven bờ và xung quanh nhiều đảo gần và xa bờ của Việt Nam.

Rạn là nơi có mức đa dạng sinh học rất cao, năng suất sơ cấp lớn, cảnh quan kỳ thú. Tuy nhiên, sự suy thoái rạn do hoạt động của con người, tai biến thiên nhiên, bệnh dịch và địch hại là các vấn đề lớn đã được cảnh báo trong những năm gần đây. Ốc sừng ăn san hô (Drupella) thuộc lớp chân bụng Gastropoda, họ Muricidae được xác định là địch hại nguy hiểm của san hô. Chúng phân bố phổ biến trên khắp các rạn san hô ở Ấn Độ -Thái Bình Dương (Indo – Pacific).