Luận án điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay qua Đồng bằng Bắc Bộ

Tính cấp thiết của đề tài Vào những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, liên tiếp các sự kiện chính trị, kinh tế xảy ra trên thế giới gây tác động mạnh đến trạng thái tâm lý tinh thần của loài người. Chủ nghĩa xã hội (CNXH) hiện thực lâm vào khủng hoảng trầm trọng, dẫn đến sự sụp đổ ở hàng loạt nước Đông Âu và Liên Xô, gây nên sự đảo lộn nghiêm trọng đời sống vật chất và tinh thần của xã hội, làm đổ vỡ niềm tin của hàng triệu con người vào lý tưởng xây dựng cuộc sống tốt đẹp trên "trần thế". Các cuộc chiến tranh tàn phá ở vùng Vịnh, cuộc chiến ở Nam Tư, cùng bao cuộc chiến tranh sắc tộc, tôn giáo, các phong trào ly khai, khủng bố đẫm máu ở châu Á, châu Âu, châu Phi., chính sách bao vây cấm vận của chủ nghĩa đế quốc, khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng tài chính - tiền tệ. với sự suy thoái về các mặt của đời sống xã hội ở nhiều nước ngày càng làm sâu sắc thêm tâm lý bất mãn của con người lao động đang mong tìm lối thoát khỏi nỗi "khổ cực trần gian".

Nhân loại mặc dù đã và đang bước vào nền văn minh mới nhưng cũng đang đứng trước hàng loạt nguy cơ đe dọa của: chiến tranh hạt nhân hủy diệt; nạn ô nhiễm môi trường sinh thái; các căn bệnh hiểm nghèo; sự gia tăng dân số; mức độ thiên tai tàn phá ngày một gia tăng (động đất, bão lụt, núi lửa.); hiểm họa thiên thạch đối với trái đất v. Tất cả những vấn đề đó làm cho một số người phải cam lòng gửi số phận vào những "phép mầu" của "đấng siêu nhiên". Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho sự nảy sinh, nuôi dưỡng sự tồn tại và phát triển của tôn giáo xét trên nhiều khía cạnh. 2 Nằm chung trong tình hình của nhân loại, Việt Nam trong thời gian gần đây, trước sự đổi mới toàn diện của đất nước, nhất là việc mở rộng tự do dân chủ - trong đó có tự do tín ngưỡng, các hoạt động của tôn giáo được khôi phục và phát triển mạnh mẽ.

Khắp nơi tiến hành mở lại lễ hội, sửa chữa lại đình chùa, nhà thờ, đền miếu, từ đường dòng họ. Số người đi theo các tôn giáo ngày càng tăng lên nhanh chóng. Các hoạt động của mê tín dị đoan cũng đã xuất hiện một cách phổ biến. Phật giáo là một tôn giáo lớn của thế giới, đồng thời cũng là một học thuyết mang đậm tính triết học sâu sắc.

Ở Việt Nam, Phật giáo là một tôn giáo có truyền thống gắn bó với dân tộc ta từ lâu đời, và là tôn giáo có ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống tinh thần của nhân dân. Ngày nay Phật giáo ở nước ta đang có sự phục hồi và phát triển một cách nhanh chóng. Bên cạnh đó, chủ nghĩa đế quốc đứng đầu là đế quốc Mỹ cũng đang tìm cách lợi dụng tôn giáo (trong đó chú ý tới Phật giáo) như một công cụ - một phương tiện cơ bản để thực hiện chiến lược "diễn biến hòa bình" hòng xóa bỏ mọi thành quả của CNXH trên đất nước ta. Bởi vậy có học giả đã từng khẳng định: "Trong thời đại ngày nay, tìm hiểu tôn giáo là một điều cần thiết và đầy hứng thú đối với tất cả những ai quan tâm đến cuộc sống quanh mình" [28, 5].

Trước tình hình diễn biến phức tạp như vậy của thực tiễn, đòi hỏi chúng ta phải dùng quan điểm khoa học để nghiên cứu một cách toàn diện điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay, để từ đó có cơ sở khoa học rút ra những quan điểm, biện pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo trong xã hội ta hiện nay. Đáp ứng phần nào yêu cầu đòi hỏi đó, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài: Điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay (Qua một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ). Tình hình nghiên cứu đề tài Cho tới nay, ở nước ta đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tôn giáo tín ngưỡng nói chung, Phật giáo nói riêng dưới các góc độ, khía cạnh khác nhau có thể nêu lên mấy chủ đề cơ bản sau: - Nghiên cứu về sự phát triển của Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ khác nhau trong lịch sử có các tác phẩm như: "Phật giáo Việt Nam từ nguyên thủy đến thế kỷ VIII" của Trần Văn Giáp; "Việt Nam Phật giáo sử lược" của Thích Mật Thể; "Việt Nam Phật giáo sử luận" (ba tập) của Nguyễn Lang; "Lịch sử Phật giáo Việt Nam" của nhiều tác giả do PGS Nguyễn Tài Thư chủ biên; "Lược sử Phật giáo Việt Nam" của Thượng tọa Thích Minh Tuệ; "Lịch sử Phật giáo Việt Nam" của Lê Mạnh Thát,. - Nghiên cứu Phật giáo Việt Nam với tư cách là một bộ phận cấu thành lịch sử tư tưởng Việt Nam như: "Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam" của GS Trần Văn Giàu; "Lịch sử tư tưởng Việt Nam" tập 1 của PGS Nguyễn Tài Thư chủ biên; "Lịch sử tư tưởng Việt Nam" tập 2 của PGS Lê Sỹ Thắng; "Mấy vấn đề Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam" của tập thể tác giả Viện Triết học; "Tư tưởng Phật giáo Việt Nam" của Nguyễn Duy Hinh; "Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Việt Nam" của Nguyễn Hùng Hậu.

- Nghiên cứu Phật giáo dưới góc độ văn hóa, nghệ thuật như các tác phẩm: "Thiền học của Trần Thái Tông" của Nguyễn Đăng Thục; "Cảm nhận đạo Phật" của Phạm Kế; "Cơ sở văn hóa Việt Nam" của Trần Ngọc Thêm; "Văn hóa Phật giáo và lối sống của người Việt ở Hà Nội và châu thổ Bắc Bộ" của Nguyễn Thị Bảy; "Chùa Hà Nội" của Nguyễn Thế Long và Phạm Mai Hùng; "Vài nét về Phật giáo dân gian Việt Nam" của GS Trần Quốc Vượng; "Mỹ thuật Lý - Trần, mỹ thuật Phật giáo" của Chu Quang Trứ,. 4 - Nghiên cứu những ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Gần đây có đề tài khoa học công nghệ cấp nhà nước "Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người Việt Nam hiện nay" do PGS Nguyễn Tài Thư chủ biên; luận án PTS "Về vai trò của Phật giáo Việt Nam" (Qua triều đại nhà Lý) của Phạm Văn Sinh; "Vai trò xã hội của tôn giáo: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của Hồ Trọng Hoài. Ngoài ra, trên một số tạp chí nghiên cứu mà điển hình là tạp chí Triết học, tạp chí Cộng sản, tạp chí Nghiên cứu lý luận, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo.

cũng có một số bài đề cập tới nội dung giáo lý, lịch sử, văn hóa cùng những mặt tích cực và tiêu cực của Phật giáo Việt Nam. Nhìn chung điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay chưa được các công trình khoa học nói trên đề cập tới một cách có hệ thống và đầy đủ. Dù sao những công trình nghiên cứu đó là những đóng góp to lớn trên con đường tiếp cận Phật giáo Việt Nam dưới góc độ khoa học và là những tài liệu vô cùng quí báu để chúng tôi lấy làm tư liệu học tập và kế thừa. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận án - Mục đích: Luận án vận dụng lý luận triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cùng với các quan điểm của Đảng và Nhà nước kết hợp với khái quát hóa thực tiễn tình hình Phật giáo ở Việt Nam - mà cơ bản là tình hình Phật giáo ở một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ hiện nay để chứng minh và phân tích một cách toàn diện về điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay.

Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo trong xã hội ta hiện nay. - Để thực hiện mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau: 5 + Phân tích lịch sử Phật giáo và Phật giáo ở Việt Nam để làm rõ Phật giáo Việt Nam hiện nay là sự tiếp tục của Phật giáo Việt Nam trong lịch sử. + Phân tích, chứng minh những nhân tố chủ yếu qui định sự tồn tại của Phật giáo ở nước ta hiện nay (Qua một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ). + Đề xuất những quan điểm, giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo Việt Nam hiện nay.

- Phạm vi nghiên cứu: Lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung, đặc biệt là tình hình Phật giáo hiện nay của các tỉnh, thành: Hà Nội, Hải Dương, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Hà Tây (một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ). Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu - Cơ sở lý luận của luận án dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng với đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề tôn giáo. - Cơ sở thực tiễn của luận án: Đề tài đi sâu phân tích thực tiễn, trên cơ sở các số liệu, dữ kiện thu thập được qua các sách báo, tài liệu, tạp chí., cùng các cuộc tiếp xúc, trao đổi, khảo sát một số đối tượng của sáu tỉnh, thành đồng bằng Bắc Bộ (Hà Nội, Hải Dương, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Hà Tây). - Phương pháp nghiên cứu: Luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng tổng hợp phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, cùng một số phương pháp khác như phương pháp phân tích và tổng hợp, thống kê, đối chiếu, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa, lịch sử và lôgíc.

Những đóng góp mới về khoa học của luận án 6 Luận án có sự hệ thống hóa điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay trên cơ sở những tư liệu, số liệu thực tế. Bước đầu luận án đã nêu lên được một số vấn đề đặt ra hiện nay của Phật giáo Việt Nam ở một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Đề xuất một số quan điểm, giải pháp nhằm từng bước phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo Việt Nam hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án Luận án đóng góp một phần cho việc nghiên cứu Phật giáo Việt Nam một cách toàn diện và sâu sắc hơn.

Luận án có thể sử dụng như là một tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy những môn có liên quan tới những vấn đề của Phật giáo, đồng thời qua đây cũng giúp cho công tác hoạt động thực tiễn đối với Phật giáo của cán bộ các cấp đạt được hiệu quả hơn.