Luận án: Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao - Đối thoại, độc thoại, mạch lạc

1 MỤC LỤC Lời cam đoan Quy ước trình bày MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Diễn ngôn và phân tích diễn ngôn. Phân tích diễn ngôn.

Phân tích diễn ngôn truyện ngắn. Các quan niệm về hội thoại. Các vận động hội thoại. Các quy tắc hội thoại.

Các quan niệm về mạch lạc. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp.Tiền giả định và hàm ngôn …………………………………… … 49 1. Tiền giả định. Lịch sử vấn đề nghiên cứu………………………………………………55 1.

Khái quát về lịch sử vấn đề nghiên cứu truyê ên ngắn Nam Cao. Khái quát về lịch sử vấn đề nghiên cứu phân tích diễn ngôn…. ĐỐI THOẠI VÀ ĐỘC THOẠI NỘI TÂM TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO. Đối thoại trong truyện ngắn Nam Cao.

Tình huống đối thoại trong tác phẩm tự sự. Tần suất xuất hiê ên của các cuô êc thoại. Tình huống cuô êc thoại, số lượt lời của nhân vâ. Quan hê ê quyền thế và hoàn cảnh giao tiếp của nhân vâ.

Các hình thức đối thoại(song thoại và đa thoại). Ngôn ngữ đối thoại của nhân vâ êt. Độc thoại nội tâm trong truyện ngắn Nam Cao. Tần suất xuất hiê ên đô êc thoại nô êi tâm.

Vấn đề chủ thể diễn ngôn trong đô êc thoại nô êi tâm. MẠCH LẠC DIỄN NGÔN HỘI THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp tương hợp. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi chính danh.

Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị cầu khiến. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị khẳng định. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị phủ định. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi biểu thị sự ngờ vực, ngần ngại, phỏng đoán, ….

Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị cảm thán. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi - Đáp không tương hợp xét từ nguyên tắc cộng tác hội thoại. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp xét từ sự tương hợp giữa các hành động nói.

TÀI LIỆU THAM KHẢO. PHỤ LỤC 3 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Những trang văn của Nam Cao ra đời cách đây đã hơn nửa thế kỷ, song vẫn có sức cuốn hút mạnh mẽ đối với bạn đọc và là mẫu mực để mọi người học hỏi. Nhiều người khi đọc tác phẩm Nam Cao có cảm nhận là giữa nhà văn và chúng ta – những con người của thế kỷ XXI – hầu như không có khoảng cách bởi tính chất hiện đại, mới mẻ trong cách viết của ông.

Nam Cao đã góp vào kho tàng văn học dân tộc một gia tài truyện ngắn đồ sộ được sáng tác ở cả hai giai đoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám. Truyện ngắn cũng là thể loại thành công nhất của ngòi bút nhà văn. Đã có không ít bài viết, công trình nghiên cứu đi vào khảo sát, đánh giá sự nghiệp văn học Nam Cao, vị trí và những đóng góp của ông trong làng văn xuôi Việt Nam thế kỷ XX từ lâu đã được khẳng định. Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học từ đầu thế kỷ XX đến nay, các kết quả nghiên cứu của nó thường gắn với một số ngành khoa học xã hội khác, trước hết và gần gũi hơn cả là gắn với việc nghiên cứu văn học.

Quá trình nghiên cứu ngôn ngữ học tiền ngữ dụng còn gặp nhiều hạn chế như chỉ thấy mô hình mã mà chưa thấy mô hình suy ý; hoặc chỉ thấy nghĩa của câu là nội dung sự kiện (hay còn gọi là sự tình) của câu ấy… Mô hình mã và mô hình suy ý không loại trừ lẫn nhau, mà chúng cùng thể hiện nội dung sự tình ở những mặt khác nhau: kết học, nghĩa học và dụng học. Khoảng gần ba mươi năm trở lại đây, ngôn ngữ học chuyển sang lĩnh vực mới là nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng. Bên cạnh những thành tựu của Dụng học (Pragmatics) là phân ngành Phân tích diễn ngôn(Discourse Analysis ) và Phân tích diễn ngôn phê bình (Critical Discourse Analysis). Các phân ngành này cùng một lúc tác động mạnh mẽ đến văn học, nhất là trong việc phân tích ngôn ngữ văn chương.

Vận dụng thành tựu mới của ngôn ngữ học vào việc nghiên cứu tác phẩm của Nam Cao, chúng tôi lựa chọn đi vào khảo sát đề tài “Diễn ngôn hô ôi 2 thoại trong truyê ôn ngắn Nam Cao-Đối thoại, đô ôc thoại và mạch lạc”, bởi lý thuyết về phân tích diễn ngôn tuy ra đời vào những năm 60 của thế kỷ XX, nhưng trong thực tế hiện nay, nó vẫn là một mảnh đất màu mỡ đang được chú ý khai thác. Khi phân tích diễn ngôn hô êi thoại trong truyê ên ngắn Nam Cao, chúng tôi lựa chọn đối thoại, độc thoại nội tâm và mạch lạc diễn ngôn của các cặp thoại kế cận, bởi vì theo chúng tôi đây là những vấn đề quan trọng, cốt lõi của mô êt diễn ngôn hô êi thoại. Chúng tôi tin rằng việc vận dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn vào việc khảo sát ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao sẽ giúp phát hiện thêm những nét độc đáo góp phần làm nên cái hay, cái đẹp, cái tinh tế của ngòi bút đầy chất sống thực tế của nhà văn. Kết quả nghiên cứu của đề tài còn góp thêm kinh nghiệm thực tiễn về việc phân tích diễn ngôn các tác phẩm văn học thuộc thể tự sự.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài “Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao”, chúng tôi nhằm những mục đích cụ thể sau đây: - Hê ê thống hóa, lựa chọn những thành tựu của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới và trong nước về lý thuyết về hội thoại, phân tích diễn ngôn để vâ ên dụng vào viê êc phân tích diễn ngôn hô êi thoại trên cứ liê êu là truyê ên ngắn Nam Cao. - Nhận diện, miêu tả cấu trúc của các hình thức hô êi thoại (đối thoại, đô êc thoại) và chỉ ra những đồng nhất và khác biệt giữa các kiểu loại hội thoại nói trên; sử dụng các kiến thức ngôn ngữ học để phân loại, miêu tả và phân tích các biểu hiê ên mạch lạc trong các că êp thoại Hỏi-Đáp trong truyê ên ngắn Nam Cao - Góp phần soi sáng lý thuyết về phân tích diễn ngôn tác phẩm văn học, đặc biệt là các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ việc tổng hợp, tiếp cận những vấn đề lí luận về phân tích diễn ngôn nói chung và phân tích diễn ngôn một tác phẩm văn học thuộc thể tự sự nói riêng, chúng tôi khảo sát ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao từ góc độ phân tích diễn ngôn để chỉ ra các hình thức mạch lạc, đối thoại và độc thoại nội tâm… trong truyện ngắn Nam Cao.

Từ đó nhận ra được những dụng ý nghê ê thuâ êt của nhà văn trong viê êc xây dựng các cuô êc thoại đạt được các mục đích và hiê êu quả giao tiếp. Đối tượng nghiên cứu Để nghiên cứu Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao, luận án đã khảo sát 71 truyện ngắn của Nam Cao trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945. Tuy số lượng không nhiều, nhưng tác phẩm Nam Cao đã có những đóng góp thật sự có giá trị về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật. Luận án tập trung khảo sát các cuô êc hô êi thoại (đối thoại, đô êc thoại) và tính mạch lạc của nó trong các că êp thoại Hỏi –Đáp trên góc nhìn phân tích diễn ngôn nhằm khẳng định thêm những giá trị nghê ê thuâ êt của ngòi bút Nam Cao.

Phương pháp nghiên cứu Sau khi đã xác định “Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao” làm đề tài luận án, chúng tôi tiến hành nghiên cứu với các phương pháp sau: 4. Phương pháp thống kê Luận án chủ yếu thống kê các cặp đối thoại trực tiếp, một số cuộc đối thoại, độc thoại nội tâm trong truyện ngắn Nam Cao. Qua đó, tìm hiểu và xác định hình thức thể hiện tính mạch lạc của các cặp Hỏi – Đáp, các hình thức của cuộc đối thoại và độc thoại nội tâm, để tìm ra giá trị ngữ nghĩa của các hình thức hội thoại. Phương pháp miêu tả Phương pháp này được vận dụng trong suốt quá trình trình bày luận án để phân tích, miêu tả các ngữ liệu hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao.

Sau khi thống kê các că êp thoại Hỏi-Đáp, chúng tôi đã miêu tả các hình thức kết hợp phân tích nô êi dung, ý nghĩa. Phương pháp phân tích hội thoại Một số phương pháp cụ thể của dụng học (viết tắt DH) thường được dùng trong phân tích diễn ngôn (viết tắt PTDN) liên quan đến các nội dung sau: - Phân tích cách diễn đạt “hành động nói” (trong hội thoại), phát hiện câu ngôn hành, ngôn hành hàm ẩn, hành động nói trực tiếp và gián tiếp. - Nguyên tắc cộng tác hội thoại (có 4 phương châm: Lượng, Chất, Quan hệ và Cách thức). Các phương châm này liên quan đến phương pháp của phân tích hội thoại và PTDN như sau: Một lời nói bình thường đúng và tường minh về nghĩa phải được thực hiện với đầy đủ các phương châm trên.

Nếu người phân tích (hay người nghe) nhận là rằng người nói đưa ra một lời nói khó hiểu hoặc không thể hiểu ngay được thì lời đó có thể thuộc một trong hai trường hợp sau đây: (a) Hoặc là người nói đã “vô tình” sử dụng sai một phương châm nào đó, nên đã gây nên tình trạng nan giải vừa nêu; (b) Hoặc là người nói đã “cố ý” không tuân theo một phương châm nào đó, nhằm tạo ra một phát ngôn “bất bình thường”, như tạo ra một ý hàm ẩn (hàm ý) nào đó, trong trường hợp này người phân tích phải có kiến thức liên quan các kiểu ý nghĩa như tiền giả định (viết tắt TGĐ), hàm ý hội thoại, lập luận, tính lịch sự, thì có thể giải mã được các ẩn ý. Phương pháp phân tích diễn ngôn Phương pháp chung thường được sử dụng của PTDN là phân tích ngữ liệu trong mối quan hệ chặt chẽ với ngữ cảnh tình huống (contextual 5 situation) và phân tích nghĩa của lời nói (gồm cả chức năng của lời nói là hành động nói của DH). Ngoài các loại phương pháp có tính chất chuyên môn trên, luận án cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học chung thông dụng.