Nghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép cyprin

B ăGIỄOăD CăVĨăĐĨOăT O TR NGăĐ IăH CăNỌNGăNGHI PăH̀ăṆI KIMăVĔNăV N MẩăS NG IăH NGăD NăKHOA H PGS.ăNGUY NăVĔNăTH PGS.ăNGUY NăTH ă HĨăN I,ă2013 L IăCAMăĐOAN Tôiă xină camă đoană rằngă nhữngă s ăli uă trongăbáoă cáoă nƠyă lƠ trungăthựcăvƠăchínhăxác,ălƠăk tăqu ăc aăquáătrìnhăthựcăhi năLu năánăTi năsƿ khôngăsaoăchépăc aăb tăkỳătácăgi ănƠoăkhác. Tôiăxinăcamăđoanăm iătƠiăli uăthamăkh oăđưătríchăd năđ uăđ cănêuăt trongăph nătƠiăli uăthamăkh o ảà Nội, ngày năm 201 Nghiên cứu sinh KimăVĕnăV n L IăC Mă N §Ó ®¹t ®- îc kÕt qu¶ nh- ngµy h«m nay Nghiªn cøu sinh nhËn ®- îc rÊt nhiÒu sù gióp ®ì quý b¸u, tËn t×nh tõ tËp thÓ thÇy, c« h- íng dÉn. Nh©n ®©y xin göi lêi c¶m ¬n s©u s¾c ®Õn PGS. NguyÔn V¨n Thä, PGS.

NguyÔn ThÞ Lan (Khoa Thó Y, Tr- êng §HNN Hµ Néi), GS. Kurt Buchmann, GS. Anders Dalgaard (§H Copenhagen, §an M¹ch) vµ PGS. Nh©n ®©y xin c¶m ¬n sù gióp ®ì ch©n thµnh tõ c¸c thÇy, c«, anh chÞ em ®ång nghiÖp; Mäi nghiªn cøu dï thµnh c«ng hay ch- a thµnh c«ng kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn kinh phÝ, trong nghiªn cøu nµy ngoµi sù nç lùc tõ gia ®×nh Nghiªn cøu sinh cßn nhËn ®- îc sù gióp ®ì kinh phÝ tõ Dù ¸n Ký sinh trïng truyÒn l©y FIBOZOPA (ViÖn Nghiªn cøu Nu«i trång Thñy s¶n 1), Trung t©m Ph¸t triÓn liªn ngµnh ViÖt-BØ (Tr- êng §HNN Hµ Néi).

Nh©n ®©y NCS xin göi lêi c¶m ¬n ®Õn c¸c nhµ tµi trî; Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn LuËn ¸n Nghiªn cøu sinh cßn nhËn ®- îc nhiÒu sù gióp ®ì tõ c¸c ®èi t¸c cïng thùc hiÖn Dù ¸n FIBOZOPA nh- Trung t©m Quan tr¾c, c¶nh b¸o M«i tr- êng vµ DÞch bÖnh (ViÖn NCNTTTS1), Bé m«n Ký sinh trïng (ViÖn Thó Y-Quèc gia), Bé m«n KST (ViÖn KST, sèt rÐt TW), Bé m«n KST (ViÖn Sinh th¸i Tµi nguyªn Sinh vËt), Bé m«n KST (Tr- êng §¹i häc Y Mahidol-Th¸i Lan). Nh©n ®©y t«i xin göi lêi c¶m ¬n tíi toµn thÓ c¸c anh chÞ em trong Dù ¸n ®· chia sÎ, cung cÊp nguån mÉu còng nh- th«ng tin khoa häc. C©y cã céi, n- íc cã nguån, kh«ng thÓ kh«ng nh¾c tíi sù ®éng viªn, sÎ chia tinh thÇn tõ bè, mÑ, anh chÞ em hai bªn gia ®×nh cïng vî vµ 2 con th©n yªu ®· ®éng viªn, khÝch lÖ kÞp thêi ®Ó hoµn thµnh tèt nghiªn cøu nµy. Hµ Néi, ngµy 2 th¸ng 12 n¨m 2013 Nghiªn cøu sinh Kim V¨n V¹n M CăL C iăcamăđoan mă n ữ ắ Đ aăđ ụănghƿaăkhoaăh ự aăđ ữngăđóngăgópăm Ch ngă1.ăT căvƠăph ngăphápănghiênăc đ iăt iăvƠăđặcăđi Cácăgiaiăđo ngă ng,ănuôiăcáăchép Vòngăđ Đặcăđi đ Đặcăđi ỳ Ngĕnăchặ ự ự căđ nălỦămôiătr năđ 1.ăNgĕnăchặ ử tă th ngă dùngă đi 1.ăSulphatăđ Ch ngă2.ăN IăDUNGăVĨăPH NGăPHỄPăNGHIểNăC iăgianăvƠăđ aăđi iăgianăvƠăđ aăđi iă giană vƠă đ aă đi ự iă giană vƠă đ aă đi ự nhă h trùngă sánă lênă sinhă tr ử tăđi Ph ngăpháp 2.ăPh ngăphápăthuăm Ph ngăphápăépămô Ph ngăphápătiêuăc 2.ăPh ngăphápăgi ự Ph ngăphápătheoădõiă nhăh aăATSLălênăsinhătr chépăh ngăvƠăcáăchépăgi ử măđ Ph ngăphápătínhătoánăvƠăxử Ch ngă3.ăK uătrùngăsánăláătrênăcáăchépăh ng uătrùngăsánăláătrênăcáăchépăth ngăph ự ự ựt ngăđ ự nhăh uătrùngăsánăláălênăsinhătr chépăh ngăvƠăcáăchépăgi ngătr căkhiă ng,ănuôiăcáăchép ử trùngăn căaoătr ChĕmăsócăvƠăqu ử măđi đi dùngă Formalină đi dùngăPraziquantelăđi DANHăM CăCÁCăCH ăVI TăT T Từăvi tăt t Ngh aăđ yăđ uătrùngăsánălá CĐN C ngăđ ănhi m Cộng sự ĐBSCL Đ ngăbằngăsôngăCửuălong ĐBSH Đ ngăbằngă ôngăH ng truy nălơyăquaăcá) H pătácăx hăhi năvi c r ngăTh yă n Tỷăl ănhi m DANHăM CăCÁCăB NG Tênăb ng ngăđ uăcáăchépăth ngăph ử tăđi mătraăATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ngătừ cácăaoă ng ỷ vƠăC ngăđ măATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng ỷ măATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng năloƠiăATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng C ngăđ măATSLăvƠăc ăquanăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng C ngăđ ỷ ừ mătraăc ngăđ ỷ C ngăđ Đông ỷ Đôn C ngăđ ừ Đông ỷ SLătrênăcáăchépăth ngăph C ngăđ măATSLătrênăcáăchépăth ngăph h ngăph ựt ngăđ ữ ự nhă h că đ sinhătr ỷ vƠăCĐNăATSLă đi đi đi ằngăph ngăphápăngơmăFormalin đi ằ ngăphápătắ đi ằngăph ngăphápătr căĕn DANHăM CăCÁCăHỊNH Vòngăđ 28S)ăvƠăđi BD2R)ănhơnăđo ử kỦăsinhătrênăcáăchépăh ngă21ăngƠyătu kỦăsinhătrênăcáăchépăh ngă28ăngƠyătu hépăh ngăb ắ C ngăđ ỷ ỷ Đông ỷ ừ hépăth ngăph C ngăđ hépăth ngăph ự ắ ự ự aăđo hépăh ngăb tă sauă khiă đi ằ M ăĐ U Tínhăc păthi tăc aăđềătƠiănghiênăc u chăhoáăgiaăđình,ă tăNamănĕmă2010ă uă ng iă vƠă hƠngă nĕmă tĕngă g uă ng đôngădơnăđ tăđ lƠă260ăng đ i,ătrongăđóăĐ ằ ngă(ĐBSH)ăcóăm tăđ đôngănh 932ă ng kêă nĕmă tăNamăđ mănĕngăphátătri ỷ ự tăđ caoăcóătácăđ nhăđ ỷ ừ n cătaăđưăcóăsự thayăđ ph ngăth đ ừ ự ự tăhƠngăhoáăđápă tr ỷ ngƠyăcƠngăđ ỷ ặ năngƠyăcƠngăđaăd đ tă l ự mă đápă tr ngătrongăvƠăngoƠiăn c.ăNĕmă2010ăt ỷ n n năl ỷ đ ỷ USDă trongă đóă t ỷ nă n Đ ngă bằngăsôngăH ng năl ngăđ ỷ tăđ ỷ đ nănĕmă2020,ă ỷ c ăb năđ năđ măsoátăđ tăl ự tr ỷ năđ ự năđ nông,ăng ădơnăgópăph ự ự nghƿaăxưă n căta.ăĐ nănĕmă2020,ăt ỷ đ nă l ỷ đ n,ă đóngă gópă 5,5ă tỷ ỷ n c,ătrongăđóădi ỷ n tăđ năl ỷ Đ ngăbằngăsôngăH ng đ năl năl ngăđ n.ă Đ đ tăđ chăđ năđ uăt ăchoăphátătri ỷ đo ỷ đ ngă(V ăVĕnăTám,ă2012).

ữngă nĕmă quaă ngƠnhă thuỷ tă Namă đưă đ tă đ ữ ự năđóălƠăđ đ Đ ỷ ỷ đangă ph iă đ ặ uănguyă c ,ă tháchăth tr uă đòiă tăl ự nguyă c ă v mă môiă tr nă nay,ă ng cƠngăđòiăh ắtăkheăvƠăcaoăh năv tăl ự căvƠăth ngăhi năđ ự măluônăđ đặtă raă tr ữ aă khônă l ừ ử ự că nh ă ự trùngầ,ăthự d .ăĐặ năđ ự ừ nălơyăsangăng iăvƠăđ năđ nƠyăđ uăn iă giană quaă vƠă đặ ự ự ự ĐanăM ừ nĕmă2004ăđ 2012ăđư năđ nƠyă(KimăVĕnăV Đ ỷ tă Nam,ă nuôiă cáă n mă h nă m ử nă l ngă nuôi,ă cácă đ iă t ỷ nănuôiăn tăt ngăđ iăđaăd căĕnăkhácănhau,ă ằ nă dinhă d ỡ că ĕnă c ỷ ự ằ nătíchănuôiăcáăn cănĕmă 2010ă lƠă 222.500ă haă đ nă l n,ă trongă đóă vùngă Đ ngă bằngă sôngă H ng nă80.000ăhaăđ năl ỷ tă l tă th m,ă ngonă đ uă ng ự uă mónă ĕn.ă Cáă chépă đ că ng,ă nuôiă quanhă nĕmă trongă nhi ự quáătrìnhă ngănuôiăcáăchépăch cóănguyăc ătruy iăvƠăđ ử ự khôngăđ uăđ tămƠăch aăcóănghiênăc tăcáchăđ cácăgiaiăđo nănữ năkhiă ngăcáăchépă ừ tr căđ nănayăch aăcóăph ngăth ử Nĕmă1997,ăt iăMỹă cácănhƠăkhoaăh că cătínhăhƠngănĕmăthi tăh iădoă gơyăraăđ nă3,5ă tri uăUSD ữ căđ măkhácănhauăvƠăđưăcóănhi ựaătrênăđặcăđi uăđi n.ăĐ ắ năđ chuyênăsơuăđ căđặ ằ ự ừ ữ tôiă đưă ti ự nă đ ắNghiênă c ộ ề ” M cătiêuănghiênăc u Tìmăraăsựăphơnăb ăcácălo iă aiăđo ằ gópăph năc nhăbáoăv năđ ă hựcăph măcóăngu năg căth yăs n,ăđặcăbi tăv năđ ăb nhătruy tă đ ằngă ph ngă phápă sinhă h ử ỷ oăchoăng ụăngh aăkhoaăh căvƠăthựcăti năc aăđềătƠi Đ ătƠiăthựcăsựăcóăỦănghƿaăkhoaăh cătrongănghiênăc uăvƠăgi ngăd yăv ăd chăt ă truy nălơyăquaăcáăchépăm tăcáchăđ ngăb ătrênăcácăgiaiăđo năphátătri năvƠăcá h ăth ngănuôiăcáăchépă ăkhuăvựcăphíaăBắc,ăVi tăNam.ăĐặcăbi tăk tăqu nghiênăc uă gi i trìnhătựăgenăc aăcác ăcácăgiaiăđo năphátătri nă choăth yăsựăsaiă khácăgiữaă2ăloƠiăsánăláăru tănh ăcóăỦănghƿaăkhoaăh căchuyênăsơuătrongăv năđ ăphơnă lo iăsánăláăd iăgócăđ ăsinhăh căphơnătửăvƠăxơyădựngăcơyăph ăh choăth yăm quanăchặtăgiữaăcácăgiaiăđo nătrongăvòngăđ i c aăsánăláătruy nălơyăq Đ ătƠiăđư trongăvi cătìmăraălo i,ăli uăvƠăli uătrìnhăthu că đi uătr ă b nhăkênhămangă ăcáăc óăỦănghƿaăthựcăti năl nătrongăcôngă tácăđi u tr ăb nhănguyăhi mătrênăcáănuôi Nh ngăđóngăgópăm iăc aăLu năán L nă đ uă tiênă xác đ nhă đ că tìnhă hìnhă nhi mă ATSLă ă cácă giaiă đo nă sinhă tr ngăc aăcáăchépătrongăcácăh ăth ngănuôiă ăn cătaăm tăcáchăđ ngăb ; Ễpă d ngă sinhă h că phơnă tửă trongă phơnă lo iă ATSLă vƠă liênă k tă đ că cácă giaiă đo năphátătri năc aăsánăláătruy nălơyăquaăcáă ăVi tăNamătrongăvòngăđ i L năđ uătiênăđ aăraăbi năpháp đi uătr ă“B nhăkênhămangă ăcáăchép”ădoăATSLă gơyăraătrênăcáăcóăhi uăqu , m ăraăm tăh ngăm iătrongăđi uătr b nhătruy nălơyănguyă hi mătrênăcá.ăT NGăQUANăT̀IăLI U T ngăquanăvềăvùngănghiênăc u Cĕnăc đi uăki nătựănhiên,ăkinhăt ăxưăh iăchiaăs năxu tăth yăs năc aăVi tă Namă thƠnhă 6ă vùngă trênă đ tă li nă (Trungă duă vƠă mi nă núiă Bắcă b ;ă Đ ngă bằngă sôngă H ng;ăBắcăTrungăb ăvƠăDuyênăh iămi năTrung;ăTơyăNguyên;ăĐôngăNamăB ;ăĐ ngă bằngăsôngăCửuăLong (ĐBSCL) bi nă(T ngăc căThuỷăs n,ă2011).ă Đ ngă bằngă sôngă H ng :ă Vƿnhă Phúc,ă HƠă ắcăNinh,ăHƠăNam,ăH ngăYên,ăH iăD ng,ăQu Bình,ă Namă Đ uăng Đ ngăbằngăsôngăH ng ỷ nĕmă 2010ă lƠă 127.571ă ha nă l ỷ nă đ trongă đóă di ỷ n 89.651ă haă đ nă l tă đ ,ă thuă vƠă đôngă rõă r ắtă đ ừ đ ừ thángă5ăđ ừ 11ăvƠămùaăđôngă ừ thángă12ăđ năthángă2ănĕmăsau.ăTrongănĕmăth tăvƠoăthángă7,ăm aă iăthángă12ăđ 5%ăl uăl ngăn pătrungăvƠoămùaăm a.ăT ngăl uăl ngăn nĕmăđ ỷ n đ ỷ vĕnăcóă nhăh năđ tăđ ỷ ự Đ ngăbằngăsôngăH ng th trungăvƠoămùaăxuơn,ă ngănuôi đ c ăc nătrongăgiaiăđo Đ ngăbằngăsôngă H ng iăđ ử ngăđ ỷ uăvùngăđưăchuy đ iăđ ỷ ỷ Trongă 4ă t nhă đ ă tƠiă lựaă ch nă (HƠă N i,ă Bắcă Ninh,ă H iă D ngă vƠă H ngă Yên)ăđ ăthuăm uănghiênăc uăthu căvùngăĐ ngăbằngăsôngăH ng thuỷă s năn căng t.ăTrongănĕmă2010,ătoƠnăthƠnhăph ăHƠăN iăcóăt ngădi nătíchă ỷ lƠă20.600ăhaăv iăs năl ngănuôiăthuỷăs năđ tă41.750ăt n,ălƠăm tă nhăcóădi nătíchă ỷ l nănh tă(doăcóăsựăsátănh pădi nătíchăc ă t nhă HƠă Tơyă c )ă trongă s ă 11ă t nhă thu că vùngă Đ ngă bằngă sôngă H ng vƠă s nă l ngăthuỷăs năđ ngăth ă4ătrongăvùng,ăs năl ngăthuỷăs năđ ngăsauăt nhăTháiă Bình,ăH iăD ngăvƠăNamăĐ nhă(doăTháiăBìnhăvƠăNamăĐ nhăcóăs năl ngănuôiă đ ngăv tăthơnăm mănênălƠmătĕngănhanhăs năl ng).ăDi n tíchănuôiăth yăs năc aă HƠăN iăch ăy uălƠădi nătíchănuôiăcáătruy năth ngăchi mă20.446ăhaăvƠăs năl ngă cáă nuôiă truy nă th ngă lƠă 40.230ă t nă đ ngă đ uă s nă l ngă cáă truy nă th ngă trongă Đ ngăbằngăsôngăH ng.ăV ădi nătíchănuôiătr ngăthuỷăs năn căng tătrongă Đ ngăbằngăsôngăH ng đ ngăsauăHƠăN iălƠăH iăD ngăv iăt ngădi nătíchă nuôiălƠă9.900ăhaăvƠăđơyălƠăđ aăph ngăcóăs năl ngăthuỷăs nănuôiăn căng tăl nă nh tătrongăvùngăđ tă55.ăHai t nhăH ngăYênă(4.400ăha)ăvƠăBắcă Ninhă (5.400ă ha)ă cóă di nă tíchă nuôiă tr ngă th yă s nă n că ng tă khôngă l nă soă v iă cácă t nhă khácă nh ă Tháiă Bìnhă (8.631ă ha),ă Ninhă Bìnhă (8.980ă ha)ă vƠă Namă Đ nhă (9.340ăha),ănh ngăch ăy uălƠădi nătíchănuôiănuôiăcáătruy năth ng năl ngăcáă truy năth ngăc aăH iăD ngă(28.000ăt n)ăch ăđ ngăsauăHƠăN iă(40. Kháiăni măvềăd chăt ăh căvƠăph ngăphápănghiênăc uăd chăt ăh c D chăt ăh călƠăm tămônăkhoaăh căcóătừălơuăđ i,ăng iăđặtăn nămóngăđ uătiênă choămônăkhoaăh cănƠyălƠătácăgi ăHipocrat,ăôngăcóăquanăni mă“Sựăphátătri năb nhăt tă c aă conă ng iă vƠă đ ngă v tă cóă liênă quană đ nă nhữngă y uă t ă c aă môiă tr ngă bênă ngoƠi”.ăTừălơuăconăng iăđưăbi tăphòngăch ngăb nhăt tăchoămìnhăvƠăchoăđ ngăv t,ă choăđ nănhữngănĕmă 50ăc aăth ăkỷă19ăJohnăSnowăđ aăraăgi ăthuy tăv ăm tăy uăt ă bênăngoƠiăcóăliênăquanăchặtăch ăđ iăv iăm tăb nh,ăôngălƠăng iăđ uătiên,ălƠăchaăđẻă c aă ngƠnhă d chă t ă h că đưă nêuă đ yă đ ă cácă thƠnhă ph nă c aă d chă t ă h că vƠă cóă quană ni măđúngăđắnăv ăd chăt ăh c.ăCho đ nănayăđưăchoăth yăvaiătròăc aăvi cănghiênăc uă d chăt ăh călƠăc ăs ăchoăcôngătácăphòngătrừăd chăb nhăvƠăkháiăni măv ăd chăt ăh că đ căhi uălƠăm tăkhoaăh cănghiênăc uăsựăphơnăb ăt năs ămắcăhoặcăch tăđ iăv iăcácă b nhătr ngăcùngăv iănhữngăy uăt ăquyăđ nhăsự phơnăb ăc aăcácăy uăt ăđóă Trongănghiênăc uăd chăt ăh căcóănhi uăph ngăphápănh :ăD chăt ăh cămôăt ;ă D chăt ăh căphơnătích;ăD chăt ăh căcanăthi p;ăD chăt ăh căthựcănghi m;ăKinăt ăd chă t ăh căvƠăD chăt ăh călỦăthuy tăkháiăquát.ăNh ngă nghiênăc uăd chăt ăh că uătrùngă sánă láă truy nă lơyă quaă cáă chépă chúngă tôiă h ngă đ nă ph ngă phápă môă t ă v ă tỷă l ă nhi m,ăc ngăđ ănhi mă uătrùngăsánăláătrênăcáăchépă ăcácăgiaiăđo năsinhătr ng,ă ă cácămùaătrongănĕmăvƠătrongăcácăh ăth ngănuôi. T ngăquanăvềăđ iăt ngănghiênăc u n lo i và đặc điểm sinh học cá c V ăphơnălo iăcá B ăcáăc H ă Gi ng (Linnaeus,ă 1758)ă lƠă loƠiăcáă ngon,ă cóă giáă tr ăkinhă t ă cao,ăcáăđ căphơnăb ăr tăr ngătrênăth ăgi i,ătrừăNamăMỹ,ăMadagascaăvƠăChơuăÚc,ă TơyăBắcăMỹ.ăCáăchépăcóăthơnăcao,ăhìnhăthoi,ădẹtăhaiăbên,ăđ uănh ,ăthuônăcơnăđ i,ă v yăto,ămƠuăsắcăbênăngoƠiăcóăánhăb c,ăcóătừă2ă 3ăđôiărơu,ămắtănh ,ămi ngăh ngăraă tr c,ăkháăr ng.