Dạy học giải bài tập Toán Hình học không gian lớp 11 theo định hướng giải quyết vấn đề

Sù ph¸t triÓn cña x· héi vµ ®Êt n-íc ®ang ®ßi hái cÊp b¸ch ph¶i n©ng cao chÊt l-îng gi¸o dôc vµ ®µo t¹o. §µo t¹o nh÷ng con ng-êi míi n¨ng ®éng, s¸ng t¹o, cã n¨ng lùc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, ®¸p øng yªu cÇu nguån nh©n lùc cña ®Êt n-íc trong giai ®o¹n ph¸t triÓn míi lµ mét trong nh÷ng nhiÖm vô träng t©m cña ngµnh. Tuy nhiªn, lèi d¹y häc theo kiÓu “ThÇy nãi, trß nghe” nh­ l©u nay vÉn cßn phæ biÕn, lµm cho trß trë nªn bÞ ®éng, lÖ thuéc vµo thÇy, gi¸o viªn khã kiÓm so¸t ®-îc viÖc häc cña trß. M©u thuÉn gi÷a yªu cÇu ®µo t¹o con ng-êi x©y dùng x· héi c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ víi thùc tr¹ng l¹c hËu cña ph-¬ng ph¸p d¹y häc to¸n ®· lµm nÈy sinh vµ thóc ®Èy cuéc vËn ®éng ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc to¸n víi ®Þnh h-íng ®æi míi lµ tæ chøc cho ng-êi häc häc tËp trong ho¹t ®éng vµ b»ng ho¹t ®éng, tù gi¸c, tÝch cùc, s¸ng t¹o.

§iÒu nµy ®-îc thÓ hiÖn râ trong NghÞ quyÕt Trung ­¬ng 2 (Kho¸ VIII) “. §æi míi m¹nh mÏ ph-¬ng ph¸p gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, kh¾c phôc lèi truyÒn thô mét chiÒu, rÌn luyÖn nÕp t- duy s¸ng t¹o cho ng-êi häc, tõng b-íc ¸p dông c¸c ph­¬ng ph¸p tiªn tiÕn hiÖn ®¹i vµo qu¸ tr×nh d¹y häc. Vµ gÇn ®©y, NghÞ quyÕt Trung ­¬ng 6 (kho¸ IX) tiÕp tôc kh¼ng ®Þnh: “. §æi míi néi dung, ch-¬ng tr×nh, ph-¬ng ph¸p gi¸o dôc theo h-íng chuÈn ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, t¨ng c-êng gi¸o dôc t- duy s¸ng t¹o, n¨ng lùc tù häc, tù tu d­ìng.

Phï hîp víi ®Þnh h-íng ®ã, cã thÓ tr×nh bµy nh÷ng xu h-íng d¹y häc kh«ng truyÒn thèng nh- d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, d¹y häc dùa vµo lý thuyÕt t×nh huèng, d¹y häc ch-¬ng tr×nh ho¸, d¹y häc víi c«ng cô m¸y tÝnh ®iÖn tö. Trong ®ã, d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ®-îc quan t©m nh- mét biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó ng-êi häc ho¹t ®éng tù gi¸c, tÝch cùc, ®éc lËp, s¸ng t¹o. C¸c t¸c gi¶ trong vµ ngoµi n-íc ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ vÊn ®Ò nµy. Ch¼ng h¹n nh- V.¤-K«n vµ Lec-ne ®· viÕt kh¸ ®Çy ®ñ vÒ c¬ së lý luËn cña d¹y häc nªu vÊn ®Ò.

ë trong n-íc còng cã nhiÒu t¸c gi¶ quan t©m nghiªn cøu, tiªu biÓu lµ NguyÔn B¸ Kim, Vò D-¬ng Thuþ, Ph¹m V¨n Hoµn, TrÇn LuËn. GÇn ®©y cã luËn ¸n TiÕn sü cña t¸c gi¶ NguyÔn Lan Ph-¬ng vµ luËn ¸n Th¹c sü cña NguyÔn ThÞ Mü H»ng viÕt vÒ vÊn ®Ò nµy. Tuy nhiªn, c¸c t¸c gi¶ chñ yÕu lµ nghiªn cøu vÒ lý luËn, 1 cßn viÖc triÓn khai d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò vµo tõng néi dung cô thÓ th× ch-a ®-îc ®Ò cËp mét c¸ch ®Çy ®ñ, nhÊt lµ ®èi víi néi dung gi¶i bµi tËp to¸n. ë tr-êng phæ th«ng, d¹y häc to¸n lµ d¹y ho¹t ®éng to¸n häc.

§èi víi häc sinh, cã thÓ xem gi¶i to¸n lµ ho¹t ®éng chñ yÕu cña ho¹t ®éng to¸n häc. Nh÷ng bµi to¸n cã tÝnh chÊt vÊn ®Ò cã t¸c dông nhiÒu trong viÖc ph¸t triÓn trÝ th«ng minh nh-ng l¹i kh«ng phï hîp víi mäi ®èi t-îng häc sinh. V× vËy, viÖc h-íng dÉn ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò tõ dÔ ®Õn khã, tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p ®ãng vai trß quan träng. §èi víi häc sinh, viÖc gi¶i c¸c bµi to¸n h×nh häc kh«ng gian cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n do so víi h×nh häc ph¼ng, h×nh häc kh«ng gian cã thªm ®èi t-îng c¬ b¶n lµ mÆt ph¼ng, nªn c¸c mèi quan hÖ rÊt phøc t¹p.

H¬n n÷a, h×nh biÓu diÔn cña h×nh kh«ng gian trªn mÆt ph¼ng kh«ng thÓ ph¶n ¸nh mét c¸ch trung thµnh c¸c quan hÖ nh- quan hÖ b»ng nhau cña hai c¹nh hay cña hai gãc, quan hÖ vu«ng gãc cña hai ®-êng th¼ng v. §©y lµ mét khã kh¨n lín ®èi víi häc sinh. Ph-¬ng ph¸p d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò sÏ gãp phÇn th¸o gì khã kh¨n ®ã. Tõ nh÷ng lý do trªn ®©y, chóng t«i chän ®Ò tµi: “ D¹y häc gi¶i bµi tËp to¸n H×nh häc kh«ng gian líp 11 theo ®Þnh h-íng tiÕp cËn t- t-ëng d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ”.

Môc ®Ých nghiªn cøu. C¬ së lý luËn cña d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. D¹y häc gi¶i bµi tËp to¸n h×nh häc kh«ng gian líp 11 theo ®Þnh h-íng tiÕp cËn t- t-ëng d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. NhiÖm vô nghiªn cøu.

HÖ thèng ho¸ c¬ së lý luËn, ph©n tÝch b¶n chÊt vµ h×nh thøc tæ chøc cña d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. Nghiªn cøu mét h-íng triÓn khai d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ®èi víi néi dung gi¶i bµi tËp to¸n. X©y dùng c¸c bµi to¸n gèc, c¬ së ®Ó t¹o t×nh huèng cã vÊn ®Ò vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. Thùc nghiÖm s- ph¹m, kiÓm tra tÝnh kh¶ thi cña d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò.

Gi¶ thuyÕt khoa häc. NÕu quan t©m d¹y häc H×nh häc kh«ng gian líp 11 theo ®Þnh h-íng d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò gióp häc sinh x©y dùng c¸c bµi to¸n gèc, tõ ®ã ph¸t hiÖn nh÷ng vÊn ®Ò míi, ®Ò xuÊt gi¶i quyÕt nh÷ng bµi to¸n míi ë møc ®é n©ng cao khã kh¨n th× sÏ gãp phÇn gi¸o dôc t- duy to¸n häc cho häc sinh ®¸p øng yªu cÇu cña ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc to¸n. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu. Nghiªn cøu lý luËn: nghiªn cøu s¸ch, b¸o, t¹p chÝ vÒ khoa häc to¸n häc, gi¸o dôc häc, t©m lý häc.

Quan s¸t: dù giê, quan s¸t viÖc d¹y cña gi¸o viªn vµ viÖc häc cña häc sinh. Thùc nghiÖm s- ph¹m: tæ chøc thùc nghiÖm kiÓm chøng th«ng qua c¸c líp häc thùc nghiÖm vµ c¸c líp ®èi chøng trªn cïng mét líp ®èi t-îng. CÊu tróc luËn v¨n. B¶n luËn v¨n cã 3 ch-¬ng: Ch-¬ng 1: Mét sè c¬ së lý luËn ®Ó x©y dùng quy tr×nh d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò.

Ch-¬ng 2: X©y dùng hÖ thèng bµi to¸n gèc, c¬ së t¹o t×nh huèng cã vÊn ®Ò vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. HÖ thèng bµi to¸n gèc trªn c¬ së ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò t-¬ng tù. C¸c bµi to¸n gèc gióp häc sinh quy l¹ vÒ quen. HÖ thèng bµi to¸n gèc víi t- c¸ch c¬ së ®Ó kh¸i qu¸t ho¸.

HÖ thèng c¸c bµi to¸n gèc ®Ó gi¶i quyÕt c¸c bµi to¸n n©ng cao møc ®é khã kh¨n. Ch-¬ng 3: Thùc nghiÖm s- ph¹m. 3 Ch-¬ng 1 Mét sè c¬ së lý luËn ®Ó x©y dùng quy tr×nh d¹y häc theo ph-¬ng ph¸p d¹y häc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò 1. Nhu cÇu vµ ®Þnh h-íng ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc.

Qu¸ tr×nh d¹y häc gåm 3 thµnh phÇn c¬ b¶n: môc ®Ých - néi dung - ph-¬ng ph¸p. Môc ®Ých d¹y häc lµ kiÓu nh©n c¸ch mµ x· héi ®ßi hái. Néi dung d¹y häc trong tr-êng hîp nµy lµ m«n to¸n. Ph-¬ng ph¸p d¹y häc lµ c¸ch thøc ho¹t ®éng vµ øng xö cña thÇy ®Ó g©y nªn nh÷ng ho¹t ®éng vµ giao l-u cña trß nh»m ®¹t ®-îc môc ®Ých d¹y häc.

C¸c thµnh phÇn c¬ b¶n nµy t¸c ®éng lÉn nhau, quy ®Þnh lÉn nhau, trong ®ã môc ®Ých ®ãng vai trß chñ ®¹o. Cho ®Õn gÇn ®©y, c¸c ph-¬ng ph¸p d¹y häc mang tÝnh chÊt th«ng tin - tiÕp thu vµ t¸i hiÖn vÉn cßn chiÕm -u thÕ. Gi¸o viªn truyÒn ®¹t (th«ng b¸o) cho häc sinh c¸c tri thøc vÒ thùc t¹i xung quanh vµ c¸c ph-¬ng thøc ho¹t ®éng trong thùc t¹i ®ã mµ x· héi thu l-îm ®-îc, cßn häc sinh tiÕp thu th«ng tin Êy, sau ®ã gi¸o viªn ra nh÷ng bµi tËp ®Ó häc sinh nhí l¹i (t¹o l¹i) nh÷ng tri thøc vµ ph-¬ng thøc ho¹t ®éng mµ hä lÜnh héi ®-îc ®Ó lÆp l¹i hÖ thèng hµnh ®éng theo mÉu thÇy gi¸o ®· lµm. C¸c ph-¬ng ph¸p nµy cÇn thiÕt ®Ó cñng cè tri thøc, lÜnh héi kü n¨ng, kû x¶o.

Chõng nµo mµ d¹y häc chØ cã môc ®Ých cung cÊp tri thøc vµ luyÖn tËp kü n¨ng, ¸p dông tri thøc theo mÉu th× ph-¬ng ph¸p trªn lµ ®ñ. Tuy nhiªn, nhÞp ®é ph¸t triÓn cña kü thuËt, c«ng nghÖ, khoa häc cña mäi mÆt ®êi sèng x· héi ngµy cµng t¨ng thªm khiÕn cho nh÷ng tri thøc thu ®-îc trong nh÷ng n¨m häc ë tr-êng trë thµnh kh«ng ®ñ n÷a. §ång thêi, sù ph¸t triÓn x· héi vµ ®Êt n-íc ®Ò ra nh÷ng yªu cÇu míi ®èi víi hÖ thèng gi¸o dôc. §ã lµ, ®µo t¹o ra nh÷ng con ng-êi ph¸t huy ®-îc tÝnh tÝch cùc c¸ nh©n, lµm chñ ®-îc tri thøc khoa häc vµ c«ng nghÖ hiÖn ®¹i, cã t- duy s¸ng t¹o, cã kü n¨ng thùc hµnh giái, cã kh¶ n¨ng ®Ò ra vµ ®éc lËp gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò míi.

Nh÷ng thay ®æi cña môc ®Ých d¹y häc tÊt yÕu dÉn tíi sù ®æi míi vÒ néi dung vµ ph-¬ng ph¸p d¹y häc. ë n-íc ta, t- t-ëng chØ ®¹o c«ng cuéc ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc tõ mét vµi n¨m gÇn ®©y ®-îc ph¸t biÓu víi nhiÒu thuËt ng÷ nh-: tÝch cùc ho¸ ho¹t ®éng häc tËp, ho¹t ®éng ho¸ ng-êi häc, lÊy ng-êi häc lµm 4 trung t©m. Víi t- t-ëng ®ã, ®Þnh h-íng ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc hiÖn nay lµ tæ chøc cho ng-êi häc häc tËp trong ho¹t ®éng vµ b»ng ho¹t ®éng tù gi¸c, tÝch cùc, s¸ng t¹o. §Þnh h-íng ®ã bao hµm c¸c ý t-ëng ®Æc tr-ng sau: 1.

X¸c lËp vÞ trÝ chñ thÓ cña ng-êi häc, b¶o ®¶m tÝnh tù gi¸c, tÝch cùc vµ s¸ng t¹o cña ho¹t ®éng häc tËp. Ng-êi häc lµ chñ thÓ chiÕm lÜnh tri thøc, rÌn luyÖn kü n¨ng, h×nh thµnh th¸i ®é chø kh«ng ph¶i lµ nh©n vËt hoµn toµn lµm theo lÖnh cña thÇy gi¸o. Vai trß chñ thÓ cña ng-êi häc ®-îc kh¼ng ®Þnh trong qu¸ tr×nh hä häc tËp trong ho¹t ®éng vµ b»ng ho¹t ®éng cña b¶n th©n m×nh. D¹y häc dùa trªn sù nghiªn cøu t¸c ®éng cña nh÷ng quan niÖm vÒ kiÕn thøc s½n cã cña ng-êi häc.

Theo t©m lý häc, häc tËp chñ yÕu lµ mét qu¸ tr×nh trong ®ã ng-êi häc x©y dùng kiÕn thøc cho m×nh b»ng c¸ch liªn hÖ nh÷ng c¶m nghiÖm míi víi nh÷ng kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm s½n cã, b¾c mét chiÕc cÇu nèi gi÷a c¸i míi vµ c¸i s½n cã. Khi häc mét kiÕn thøc míi, th-êng kh«ng ph¶i lµ häc trß ch-a cã mét quan niÖm nµo vÒ kiÕn thøc ®ã. Tr¸i l¹i, bé ãc häc trß th-êng ®· cã mét quan niÖm, kinh nghiÖm nµo ®ã cã liªn quan víi kiÕn thøc cÇn häc, lµm thuËn lîi hoÆc g©y khã kh¨n cho qu¸ tr×nh x©y dùng kiÕn thøc míi. V× vËy, tæ chøc cho häc sinh ho¹t ®éng häc tËp cã mét hµm nghÜa lµ nghiªn cøu nh÷ng quan niÖm, kinh nghiÖm s½n cã ®ã, khai th¸c mÆt thuËn lîi vµ h¹n chÕ mÆt khã kh¨n cho qu¸ tr×nh häc tËp, nghiªn cøu nh÷ng ch-íng ng¹i mµ hä cã thÓ gÆp, nh÷ng sai lÇm mµ hä cã thÓ m¾c khi x©y dùng mét kiÕn thøc míi, nhê ®ã thÇy gi¸o ®iÒu khiÓn viÖc häc cã hiÖu qu¶.

D¹y viÖc häc, c¸ch häc th«ng qua toµn bé qu¸ tr×nh d¹y häc.