Đánh giá hiệu quả cắt chọn lọc thần kinh chày trong điều trị di chứng co cứng cơ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƢỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN TUẤN ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CẮT CHỌN LỌC THẦN KINH CHÀY TRONG ĐIỀU TRỊ DI CHỨNG CO CỨNG CƠ CHI DƢỚI Chuyên ngành: Ngoại Thần kinh - Sọ não Mã số: 62720127 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. FRANÇOISE LAPIERRE GS. LÊ XUÂN TRUNG TP. Hồ Chí Minh - Năm 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả NGUYỄN VĂN TUẤN MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Bảng đối chiếu các thuật ngữ Pháp – Anh – Việt Danh mục các bảng, biểu đồ và hình ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Mô tả lâm sàng. Phân tích bước đi. Giải phẫu hố kheo và thần kinh chày. Cắt thần kinh chày chọn lọc.

Chỉ định phẫu thuật. Tổng hợp các nghiên cứu. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn và loại trừ. Biến số nghiên cứu. Công cụ nghiên cứu.

Phương pháp tiến hành. Phân tích số liệu thống kê. Lợi ích mong đợi. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm chung của bệnh nhân. Đặc điểm lâm sàng tại thời điểm trước phẫu thuật. Đánh giá phẫu thuật. Đánh giá hiệu quả phẫu thuật.

Phân tích các yếu tố liên quan đến hiệu quả phẫu thuật. Đặc điểm lâm sàng. Kết quả sau phẫu thuật. Các yếu tố liên quan đến kết quả phẫu thuật.

So sánh kết quả trong y văn. Hạn chế của nghiên cứu. 110 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CTCS Chấn thương cột sống CTKCCL Cắt thần kinh chày chọn lọc CTKCL Cắt thần kinh chọn lọc CTSN Chấn thương sọ não TBMMN Tai biến mạch máu não TKTƯ Thần kinh trung ương BẢNG ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH - VIỆT Claw toe Ngón chân chim Equinus foot Bàn chân ngựa Flexor digitorum longus Cơ gấp các ngón dài Flexor hallucis longus Cơ gấp ngón cái dài Gastrocnemius lateralis Cơ bụng chân ngoài Gastrocnemius medialis Cơ bụng chân trong Genou recurvatum Biến dạng gối gập sau Myotatic reflex loop Cung phản xạ cơ Nerve tibialis Thần kinh chày Popliteus Cơ kheo RIVCAM (Rivermead Video-based Phương pháp phân tích bước bằng Clinical gait Analysis Method) kỹ thuật ghi hình Rivermead Selective tibial neurotomy Cắt thần kinh chày chọn lọc Soleus Cơ dép Spasticity Co cứng Sprouting phenomenon Hiện tượng mọc nhánh thần kinh Tibialis posterior Cơ chày sau Triceps surae Cơ tam đầu cẳng chân Varus Bàn chân lật trong VAS (Visual Analogue Scale) Thang điểm lượng giá đau, thoải mái khi mang giày dép DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 2.1 Các biến số nghiên cứu .1 Đặc điểm chung của dân số nghiên cứu .2 Đặc điểm chung về bệnh sử của mẫu nghiên cứu .3 Đặc điểm lâm sàng bàn chân co cứng trước mổ .4 Phân phối dấu đa động cơ tam đầu cẳng chân .5 Phân phối rối loạn cảm giác và phản xạ .6 Phân phối các hậu quả co cứng .7 Phân phối khả năng đứng và đi .8 Phân phối đi ở các khoảng cách khác nhau trước mổ .9 Phân phối tỉ lệ cắt chọn lọc các nhánh thần kinh chày .10 Phân phối tỉ lệ phẫu thuật chỉnh hình phối hợp .11 Phân phối đặc điểm lâm sàng bàn chân trước và sau mổ .12 Phân phối tính di động cổ chân trước và sau mổ .13 Phân phối điểm kéo dãn cơ tam đầu trước và sau mổ .14 Phân phối mức đa động bàn chân trước và sau mổ. 75 Phân phối đi được trước & sau mổ ở các khoảng cách 3.16 Các yếu tố liên quan đến hiệu quả giảm đa động sau mổ.

81 Bảng Tên bảng Trang Các yếu tố liên quan đến hiệu quả giảm biến dạng bàn 3.17 82 chân ngựa sau mổ. Các yếu tố liên quan đến hiệu quả giảm biến dạng bàn 3.18 83 chân lật trong sau mổ .1 Thang điểm Ashworth .2 Thang điểm Ashworth cải biên .3 Bảng đánh giá mức độ đa động .4 Thang điểm Held-Tardieu .5 Yếu tố liên quan đến phẫu thuật chỉnh hình phối hợp.6 So sánh các phẫu thuật chỉnh hình phối hợp .7 So sánh phương pháp, đặc điểm với y văn .8 So sánh kết quả với nghiên cứu tiêu biểu trong y văn. 104 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3.1 Phân bố sử dụng phương tiện hổ trợ khi đi lại .2 Phân bố đa động bàn chân trước và sau mổ (gối gập) .3 Phân bố đa động bàn chân trước và sau mổ ( gối duỗi) .4 Tỉ lệ đạt được sau mổ so với trước mổ. 79 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình Tên hình Trang 1.2 Phản xạ cơ đảo ngược .3 Sự ức chế qua lại .4 Minh họa các hệ thống điều hòa trương lực cơ ở người .5 Chu trình đi .6 Hố kheo và mặt sau cẳng chân .7 Đường đi và nhánh thần kinh chày ở mặt sau cẳng chân .8 Các nhánh tận của thần kinh chày mặt gan bàn chân .9 Trải champs bộc lộ toàn bộ cẳng bàn chân .10 Minh họa rạch da .11 Thần kinh bắp chân, tĩnh mạch hiển, hố khoeo.12 Hố kheo mặt sau chân trái .13 Kích thích trong mổ bằng điện cực (10) .14 Xẻ dọc dây thần kinh cắt bỏ 2/3 (10).15 Cắt đầu gần các sợi thần kinh (10) .16 Cắt đầu xa các sợi thần kinh (10) .17 Điện cực kích thích các sợi thần kinh còn lại (10) .18 Đường rạch da trong phẫu thuật Castaing .19 Kỹ thuật tạo hình gân cơ mác ngắn (Castaing).

36 Hình Tên hình Trang 1.20 Vị trí rạch da đứng dọc cạnh bên bộc lộ gân Achille .21 Mở gân Achille và kỹ thuật kéo dài gân .22 Nơi bám gân gấp dài và vị trí mở gân .23 Minh họa trong mổ mở gân gấp ngón IV .1 Biến dạng gối gập sau và phương pháp đo góc α .2 Thang điểm đánh giá mức độ đau VAS .3 Dép chỉnh hình hổ trợ bàn chân trái lật ngoài .4 Các bước rạch da và bóc tách bộc lộ thần kinh chày .5 Hình dưới vi phẫu phóng 10 lần và minh họa .6 Kính vi phẫu thuật Leica sử dụng trong mổ .7 Máy kích thích điện trong mổ .8 Một số dụng cụ vi phẫu sử dụng trong nghiên cứu .1 Biên độ gấp mu chân người bình thường .2 Biến dạng ngón chân chim và tổn thương da ngón chân .3 Phẫu tích trên xác tươi hố kheo chân phải .1 Hiện tượng mọc nhánh thần kinh (sprouting) .2 Cắt chọn lọc dây thần kinh trong mổ và minh họa. 99 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sau một tổn thương hệ thần kinh trung ương (TKTƯ) do các nguyên nhân khác nhau có thể gây ra di chứng yếu liệt, co cứng các nhóm cơ ở chi khiến người bệnh trở nên tàn phế, một gánh nặng thật sự cho gia đình và xã hội. Số lượng bệnh nhân mang di chứng rối loạn co cứng này rất thường gặp vì các tổn thương ở não hay tủy sống do nguyên nhân bệnh lý hay do chấn thương đang ngày càng gia tăng. Mọi tổn thương hệ TKTƯ kéo theo sau đó là quá trình tái tổ chức mạnh mẽ các cấu trúc bị mất liên lạc không hoàn toàn bên dưới.

Đó là quá trình tái tổ chức của các phản xạ khoanh tủy điều khiển vận động cơ thể và điều này giải thích sự xuất hiện co cứng. Năm 1980 lần đầu tiên Lance định nghĩa [62] “Co cứng (spasticity) là một rối loạn vận động với sự gia tăng lệ thuộc vận tốc các phản xạ trương lực cơ đặc trưng bởi tăng phản xạ duỗi (hyperactive stretch reflex) và đây là dạng tăng trương lực xảy ra sau tổn thương neuron vận động trung ương (upper motoneuron)”. Khi co cứng này đáng kể gây rối loạn tư thế, cản trở các vận động còn lại của cơ thể thì vấn đề điều trị nên được đặt ra. Biểu hiện co cứng thường xảy ra sau các tổn thương bó tháp do chấn thương sọ não (CTSN), chấn thương cột sống (CTCS) và hay gặp nhất sau tai biến mạch não (TBMN) ước tính có 18% di chứng co cứng [98].

Một trong di chứng hay gặp nhất của các tổn thương thần kinh này đưa đến là biến dạng co cứng bàn chân ngựa (spastic equinovarus foot) của người bệnh, do co cứng quá mức các cơ tam đầu cẳng chân (triceps surae) nằm mặt sau cẳng chân. Co cứng quá mức các cơ tam đầu này làm hạn chế tính mềm mại khớp cổ chân khi bước đi và hậu quả là làm thay đổi dáng đi của người bệnh. Biến dạng bàn 2 chân ngựa dù ở mức độ nặng hay nhẹ đều dần đưa đến các hậu quả chức năng khác nhau: gây xơ cứng cơ tam đầu cẳng chân, cứng khớp cổ chân, biến dạng và gây đau các khớp kế cận, dáng đi mất vững. Để ngăn ngừa các hậu quả kể trên cần phải được điều trị một cách thích hợp biến dạng này [89].

Cho đến nay có nhiều phương pháp điều trị cục bộ nhằm giảm biến dạng co cứng bàn chân gồm sử dụng các chất tiêm tại chổ nhằm ly giải thần kinh như alcohol [24], [25], phenol [67], [100], độc tố botulin type A [18], [60], [99], can thiệp phẫu thuật như cắt bỏ thần kinh [43] hoặc cắt thần kinh chày chọn lọc [31], [36], [89] đôi khi cần phối hợp các phẫu thuật chỉnh hình như nối dài gân gót, chuyển gân. Trong số các phương pháp nêu trên thì phẫu thuật cắt thần kinh chày chọn lọc (CTKCCL) làm giảm biến dạng co cứng bàn chân giúp bệnh nhân đi đứng dễ dàng cho kết quả ổn định kéo dài hơn với tỉ lệ biến chứng thấp khi so sánh với các phương pháp dùng chất tiêm thấm tại chỗ. Tác giả Sindou báo cáo biến chứng hay gặp nhất là dị cảm đau sau mổ chiếm tỉ lệ 12,9% [89] trong khi tỉ lệ này là 20% nếu áp dụng phương pháp tiêm phong bế bằng alcohol [25] và 30% nếu sử dụng phenol [60]. Ngoài phẫu thuật CTKCCL được áp dụng nhiều nhất còn các mở cắt thần kinh khác điều trị co cứng cục bộ ở chi dưới: mở cắt thần kinh bịt điều trị co cứng khép háng [24], mở cắt thần kinh chi phối cho nhóm cơ mặt sau đùi (nhóm cơ ụ ngồi – cẳng chân) điều trị co cứng gập gối [33], mở cắt thần kinh chày trước điều trị co cứng duỗi ngón cái quá mức [34], mở cắt thần kinh đùi giúp bệnh nhân có tư thế đứng thẳng… CTKCCL điều trị chứng co cứng cục bộ ở chi dưới là một kỹ thuật được áp dụng nhiều ở Pháp.