Luận án tiến sĩ lịch sử đảng lãnh đạo tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về giáo dục và đào tạo thời kỳ 1954 - 1975

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM VĂN GIỀNG ĐẢNG LÃNH ĐẠO TRANH THỦ SỰ GIÚP ĐỠ CỦA LIÊN XÔ VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THỜI KỲ 1954 - 1975 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM VĂN GIỀNG ĐẢNG LÃNH ĐẠO TRANH THỦ SỰ GIÚP ĐỠ CỦA LIÊN XÔ VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THỜI KỲ 1954 - 1975 Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Mã số: 62.15 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ QUANG VINH HÀ NỘI - 2020 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nguồn lực con người là nhân tố hàng đầu quyết định tiềm lực nội sinh và trình độ phát triển của mỗi quốc gia. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có con người xã hội chủ nghĩa”. Xây dựng con người là mục tiêu chiến lược cho sự phát triển bền vững và luôn được ưu tiên đi trước một bước trong quá trình phát triển nền kinh tế xã hội.

Để phát triển con người, giáo dục và đào tạo (GD & ĐT) đóng vai trò hết sức quan trọng. Trong quá trình chuẩn bị những điều kiện cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nguyễn Ái Quốc đã cử nhiều thanh niên yêu nước đi học tại các trường chính trị, quân sự ở Liên Xô và Trung Quốc, nhiều người đã trở về hoạt động cách mạng, giữ những vị trí quan trọng trong Đảng và chính quyền, đóng góp thiết thực đối với sự nghiệp đấu tranh giành và bảo vệ độc lập tự do cho Tổ quốc. Vào thập niên 50 của thế kỷ XX, nền khoa học kỹ thuật trên thế giới có những bước phát triển nhảy vọt. Cuộc chạy đua toàn diện về kinh tế, chính trị, quân sự giữa phe xã hội chủ nghĩa (XHCN) đứng đầu là Liên Xô với phe tư bản chủ nghĩa đứng đầu là Mỹ đã thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh chóng.

Liên Xô với vai trò đứng đầu phe XHCN đã tích cực giúp đỡ các nước trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là GD & ĐT. Hợp tác GD & ĐT trở thành một trong những lĩnh vực hợp tác quốc tế quan trọng đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Sau hiệp định Giơnevơ năm 1954, miền Bắc đi lên XHCN với xuất phát điểm thấp. Lực lượng cán bộ lãnh đạo quản lý còn yếu, nguồn nhân lực có kỹ thuật và trình độ hết sức thiếu thốn.

Tranh thủ sự ủng hộ quốc tế trong lĩnh vực GD & ĐT vừa là nhu cầu tự thân, vừa là nhu cầu tất yếu của Việt Nam. Quá trình tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô trên lĩnh vực GD & ĐT thời kỳ 1954 - 1975 là một trong những cơ sở thúc đẩy quan hệ hợp tác toàn diện 1 giữa hai quốc gia. Đây là một trong những nhân tố tạo ra ảnh hưởng chính của trào lưu đi theo "con đường Xôviết" thời kỳ này và kéo dài về sau. Tuy hoàn cảnh quốc tế có sự thay đổi, mối quan hệ giữa Việt Nam với các nước nói chung và Liên Xô nói riêng có những thăng trầm, các lĩnh vực hợp tác có xu hướng biến động nhưng nhìn chung GD & ĐT vẫn là lĩnh vực hợp tác có hiệu quả.

Trong mối quan hệ giữa hai nước, Liên Xô giúp đỡ Việt Nam là chủ yếu, tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô là nhiệm vụ quan trọng đối với Việt Nam. Dù còn có những vấn đề chưa thuận, song không thể phủ nhận những sự giúp đỡ của Liên Xô đã giúp Việt Nam thực hiện được phương châm dựa vào sức mình là chính trước những thử thách to lớn của lịch sử. Việc tổng kết, đánh giá những ưu điểm, hạn chế của Đảng trong lãnh đạo việc tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về GD & ĐT thời kỳ 1954 - 1975, đúc kết những kinh nghiệm để phát triển quan hệ ngoại giao giữa hai nước là cơ sở quan trọng để củng cố mối quan hệ với Liên bang Nga và các nước SNG trong quá trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo ở Việt Nam hiện nay là hết sức cần thiết. Với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn trên, tôi chọn đề tài “Đảng lãnh đạo tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về giáo dục và đào tạo thời kỳ 1954 - 1975” làm đề tài luận án của mình.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Làm rõ chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô trong lĩnh vực GD & ĐT thời kỳ 1954 - 1975. Trên cơ sở đó, đúc kết những kinh nghiệm có cơ sở khoa học, có giá trị tham khảo cho hiện tại. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu đề ra, luận án sẽ tập trung giải quyết những vấn đề khoa học sau đây: - Làm rõ bối cảnh tình hình thế giới và trong nước tác động đến quá trình 2 Việt Nam tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô trong lĩnh vực GD & ĐT.

- Phân tích chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng trong hai giai đoạn: 1954 - 1964; 1965 - 1975 nhằm tìm kiếm, tranh thủ và tận dụng sự ủng hộ của Liên Xô trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. - Phân tích, đánh giá ưu điểm, hạn chế, từ đó rút ra những nhận xét, kinh nghiệm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng để tranh thủ sự ủng hộ về GD & ĐT của Liên Xô. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án đi sâu nghiên cứu chủ trương và quá trình chỉ đạo của Đảng nhằm tranh thủ sự giúp đỡ trong lĩnh vực GD & ĐT của Liên Xô thời kỳ 1954 - 1975.

Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Luận án nghiên cứu chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng Lao động Việt Nam nhằm tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về GD & ĐT, qua đó xây dựng và phát triển nền GD & ĐT Việt Nam, tranh thủ đào tạo nguồn nhân lực ở Liên Xô và sự giúp đỡ của các chuyên gia Liên Xô tại Việt Nam. - Về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu ở Việt Nam và Liên Xô. Ngoài ra, luận án có mở rộng tìm hiểu thêm một số quốc gia trong khối XHCN lúc bấy giờ để so sánh, làm rõ mối quan hệ giữa hai nước và phân tích các yếu tố bên ngoài tác động đến mối quan hệ song phương trên. - Về thời gian: Luận án lấy mốc khởi đầu từ sau Hiệp định Giơnevơ về Đông Dương (7/1954).

Mốc kết thúc nghiên cứu là Chiến dịch Hồ Chí Minh (4/1975). Tuy nhiên để làm rõ hơn, luận án có đề cập một số vấn đề có liên quan trước năm 1954. Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu Trong quá trình thực hiện luận án, tác giả dựa trên cơ sở lý luận là Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh để phân tích, luận giải mối quan 3 hệ giữa Việt Nam và Liên Xô và quá trình tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về GD & ĐT. Tác giả sử dụng chủ yếu phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic.

Sử dụng những phương pháp trên, tác giả đã đặt vấn đề tranh thủ sự ủng hộ quốc tế trong lĩnh vực GD & ĐT của Đảng trong bối cảnh lịch sử cụ thể là cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975). Mặt khác, lượng tài liệu có liên quan tương đối lớn, tác giả cũng sử dụng một số phương pháp cụ thể khác như: đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp. nhằm đảm bảo tính khoa học của luận án, đồng thời làm rõ một số vấn đề có liên quan luận án sẽ đi sâu. Tác giả cũng phân tích, tổng hợp các sự kiện, hiện tượng để rút ra một số nhận xét, kinh nghiệm về chủ trương và quá trình Đảng chỉ đạo thực hiện chủ trương trên.

Nguồn tư liệu - Các văn kiện, tài liệu của Đảng và nhà nước Việt Nam. - Tài liệu lưu trữ thống kê số lượng lưu học sinh (LHS), thực tập sinh, nghiên cứu sinh Việt Nam học tập ở Liên Xô và số chuyên gia nước ngoài có mặt tại Việt Nam; Thống kê số lượng mặt hàng viện trợ có liên quan đến lĩnh vực GD & ĐT giữa hai quốc gia được lưu trữ tại Bộ Ngoại giao, Văn phòng Trung ương Đảng, Trung tâm lưu trữ Quốc gia 3, Cơ quan tình báo Trung ương Mỹ. - Các hồi ký, tài liệu, phỏng vấn lãnh đạo Đảng và nhà nước, các cá nhân, LHS Việt Nam từng học tập, công tác tại Liên Xô và những chuyên gia Liên Xô từng công tác tại Việt Nam. - Các công trình nghiên cứu khoa học, các bài báo, cuốn sách có liên quan về Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là nguồn tư liệu quan trọng cho đề tài luận án.

- Các cuốn sách, công trình nghiên cứu chuyên khảo về ngoại giao Việt Nam, lịch sử đối ngoại Việt Nam liên quan đến lĩnh vực GD & ĐT với Liên Xô. 4 Tác giả đã tìm hiểu thêm một số nguồn tài liệu nước ngoài: tiếng Nga, tiếng Anh. Tuy nhiên, tác giả chưa có điều kiện nghiên cứu sâu các nguồn tài liệu gốc lưu tại Trung tâm lưu trữ Trung ương Nga, vì thế một số số liệu được tác giả dẫn lại từ các nghiên cứu khác (dù rất hạn chế) và xem đó là tài liệu để so sánh, đối chiếu và mang tính tham khảo với các tài liệu gốc của Việt Nam khi làm rõ hơn những luận điểm của mình. Đóng góp của Luận án - Luận án hệ thống hóa và phân tích các tư liệu về việc Việt Nam tranh thủ sự ủng hộ, giúp đỡ của Liên Xô trên lĩnh vực GD & ĐT trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

- Luận án góp phần làm rõ hơn bối cảnh quốc tế và trong nước trong thời kỳ 1954 - 1975 tác động đến quan hệ giữa hai nước, chỉ rõ nhu cầu tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô về GD & ĐT, đánh giá tác động của vấn đề trên đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. - Luận án làm rõ chủ trương tranh thủ sự giúp đỡ về GD & ĐT của Đảng với Liên Xô. Qua đó, đưa ra một số nhận xét, đánh giá và kinh nghiệm tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô đối với Việt Nam trong giai đoạn này.