Luận án Tiến sĩ: Đặc trưng Ngôn ngữ - Văn hóa của Địa danh Thanh Hóa - Vũ Thị Thắng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THỊ THẮNG ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ ­ VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI ­ 2014 CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI: HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: PGS. Phạm Tất Thắng TS.(Tài Nguyliệu ễn Đăng lưu Shành ửu nội bộ) Hà Nội, 12/2004 Phản biện 1: GS. Nguyễn Thiện Giáp Phản biện 2: GS. Lý Toàn Thắng Phản biện 3: GS.

Bùi Minh Toán Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện KHXH Việt Nam, 447, Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội vào hồi … giờ……. năm 2014 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Vũ Thị Thắng (2010), Đặc điểm thành tố chung và khả năng chuyển hóa của nó trong phức thể địa danh, Tạp chí Khoa học, số 6, Trường ĐH Hồng Đức, tr52­60. Vũ Thị Thắng (2010), Về một vài địa danh gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (Từ góc độ ngôn ngữ ­ văn hóa), Kỷ yếu hội thảo “Thanh Hóa với 1000 năm Thăng Long – Hà Nội”, Trường ĐH Hồng Đức, tr110 ­116.

Vũ Thị Thắng (2011), Hệ thống từ ngữ chỉ địa danh ở hai huyện Như Thanh và Như Xuân tỉnh Thanh Hóa, Đề tài NCKH cấp cơ sở, Trường ĐH Hồng Đức, Thanh Hóa. Vũ Thị Thắng (2012), Đặc điểm ngôn ngữ ­ văn hóa của thành tố chung trong địa danh ở các huyện Như Thanh, Như Xuân, Thanh Hóa, T/c Ngôn ngữ và đời sống, số 7, tr34 – 41. Vũ Thị Thắng (2014), Đặc điểm ngôn ngữ – văn hóa trong địa danh các xứ đồng ở Thanh Hóa, T/c Từ điển học và Bách khoa thư, số 1, tr108 ­. Vũ Thị Thắng (2014), Bức tranh phương ngữ trong địa danh Thanh Hóa, T/c Ngôn ngữ và đời sống số 3, tr1­7.

Vũ Thị Thắng (2014), Đặc điểm ngôn ngữ – văn hóa trong cấu tạo và phương thức định danh của địa danh vùng hạ lưu sông Mã, tỉnh Thanh Hóa, Đề tài NCKH cấp cơ sở, Trường Đại học Hồng Đức, Thanh Hóa. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Hệ thống các vấn đề lí thuyết về địa danh trong các ngôn ngữ không biến hình nói chung và trong tiếng Việt nói riêng vẫn đang trên đường hoàn thiện. Nghiên cứu địa danh Việt Nam trong thời điểm hiện tại là góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lí thuyết địa danh ở các ngôn ngữ này và tiếng Việt.

Đồng thời qua đó góp phần bổ sung cho bức tranh toàn cảnh về địa danh Việt Nam. Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp của cộng đồng mà còn là phương tiện bảo lưu những giá trị lịch sử ­ văn hóa và ngôn ngữ của dân tộc. Nghiên cứu ngôn ngữ ­ văn hóa trong địa danh là làm rõ những giá trị văn hóa đó thể hiện trong địa danh của địa phương, của dân tộc. Thanh Hóa là vùng chuyển tiếp giữa Bắc Bộ và Trung bộ.

Những đặc trưng về địa lí tự nhiên, lịch sử, văn hóa, xã hội, ngôn ngữ,. tạo nên những sắc thái văn hóa riêng biệt cho xứ Thanh. Vì thế, nghiên cứu đặc trưng ngôn ngữ ­ văn hóa trong địa danh Thanh Hóa hứa hẹn nhiều điều thú vị. Là tỉnh lớn cả về diện tích và dân số, việc nghiên cứu địa danh Thanh Hóa là vấn đề phức tạp và đòi hỏi phải rất dày công.Vì vậy, luận án chỉ tập trung nghiên cứu địa danh tiếng Việt ở tiểu vùng đồng bằng sông Mã và một số huyện miền núi.

Đây là hai tiểu vùng đặc trưng có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của tỉnh Thanh Hóa. Những đặc trưng đó chắc chắn được phản ánh cụ thể trong địa danh Thanh Hóa. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Vấn đề nghiên cứu địa danh trên thế giới ­ Hướng nghiên cứu địa lí học lịch sử: Từ thời cổ đại đã có ở Trung Quốc với Ban Cố (32 ­ 92 sau Công nguyên), Lệ Đạo Nguyên (466? ­ 527),.

ở phương Tây có trong Thánh kinh của Thiên Chúa giáo,. ­ Hướng nghiên cứu ngôn ngữ học: Thế kỷ XIX, ở Tây Âu có các tác giả T. Thế kỷ XX có các tác giả tiêu biểu: George R.Raper, Naftali Kadmon, E. Trong đó 1 lí thuyết của Superanskaja được nhiều nhà địa danh học Việt Nam vận dụng.

Vấn đề nghiên cứu ngôn ngữ ­ văn hóa của địa danh ở Việt Nam Theo hướng địa lí học lịch sử: các công trình thể chí của Nguyễn Trãi (1435), Phan Huy Chú (1821), Phạm Đình Hổ, Nguyễn Siêu (1900), Đặng Xuân Bảng, Đào Duy Anh (1964),. Theo hướng địa danh học ứng dụng: Có công trình do Dương Thị The và Phạm Thị Thoa dịch và biên soạn , công trình của Ngô Vi Liễn (1928),. Theo hướng ngôn ngữ học: có các tác giả Hoàng Thị Châu, Nguyễn Kim Thản (1993), Nguyễn Tài Cẩn (2001), Trần Trí Dõi,. Nghiên cứu địa danh ở các địa phương có các tác giả: Lê Trung Hoa (1990), Nguyễn Kiên Trường (1996), Từ Thu Mai (2004), Trần Văn Dũng (2005), Nguyễn Văn Loan (2012), Trần Văn Sáng (2013),.

Nghiên cứu ngôn ngữ ­ văn hóa trong địa danh Thanh Hoá ­ Từ góc độ địa lí học lịch sử, địa danh Thanh Hoá được đề cập trong các địa dư, địa chí của Phan Huy Chú, Lê Quang Định, Phương đình Nguyễn Văn Siêu, trong các địa chí, địa bạ, địa dư và các công trình về địa phương. ­ Từ góc độ ngôn ngữ, địa danh Thanh Hoá được đề cập trong “Có một làng quê là Kẻ Rỵ” của Nguyễn Quang Hồng (1990), Từ điển địa danh Thanh Hoá của Hà Quang Năng (2009). Như vậy, từ góc độ ngôn ngữ ­ văn hóa, địa danh Thanh Hóa vẫn cần có một sự nghiên cứu sâu hơn, khái quát hơn. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 3.

Mục đích nghiên cứu ­ Thông qua việc thu thập, phân loại, miêu tả và phân tích ngữ liệu, luận án nghiên cứu đặc trưng ngôn ngữ ­ văn hóa của địa danh Thanh Hóa trên các phương diện: cấu tạo, phương thức định danh, ý nghĩa, nguồn gốc và sự biến đổi của địa danh. Trên cơ sở đó phân tích vai trò của địa danh đối với văn hóa và sự chi phối của các các yếu tố văn hóa đối với sự hình thành và tồn tại của địa danh Thanh Hóa. 2 ­ Kết quả của luận án góp phần tìm hiểu thêm về truyền thống lịch sử và văn hóa lâu đời của xứ Thanh, giáo dục tình yêu quê hương xứ sở hình thành ý thức bảo vệ và gìn giữ các giá trị truyền thống qua địa danh cho người dân địa phương. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu của luận án có thể phục vụ phát triển du lịch của tỉnh Thanh Hóa.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án giải quyết các vấn đề sau: ­ Nghiên cứu các vấn đề lí thuyết liên quan: định nghĩa và phân loại địa danh, mối quan hệ giữa địa danh và văn hóa, cấu tạo và các phương thức định danh, ý nghĩa của địa danh,. ­ Điền dã, khảo sát, thu thập thực tế hệ thống địa danh tiếng Việt ở Thanh Hóa thuộc các loại hình đối tượng địa lí khác nhau được phân bố ở vùng đồng bằng sông Mã và vùng miền núi Thanh Hóa. ­ Thống kê, phân loại, miêu tả và phân tích các cứ liệu đã thu thập được để xác định các đặc trưng ngôn ngữ ­ văn hóa thể hiện trong các phương diện khác nhau của địa danh Thanh Hóa, cố gắng trong khả năng có thể tìm hiểu các tầng địa danh ẩn sâu bên dưới lớp địa danh bề mặt. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là tên gọi của các đối tượng địa lí tự nhiên (địa danh tự nhiên) như sông, suối, núi, đồi,. và của các đối tượng địa lí nhân văn (địa danh nhân văn) như cầu, cống, làng, bản, thôn, xóm,. trong tiếng Việt ở Thanh Hóa (đến năm 2010). Phạm vi nghiên cứu ­ Phạm vi khảo sát: Địa bàn khảo sát chủ yếu là vùng đồng bằng sông Mã, gồm các huyện thị Vĩnh Lộc, Thọ Xuân, Yên Định, Thiệu Hóa, Đông Sơn, Hà Trung,.

và các huyện miền núi: Cẩm Thủy, Bá Thước, Lang Chánh, Như Thanh, Như Xuân,. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 5. Lần đầu tiên địa danh Thanh Hóa được nghiên cứu một cách quy mô theo hướng tiếp cận của ngôn ngữ ­ văn hóa. Luận án sẽ mô tả bức tranh về địa danh Thanh Hóa trên các phương diện: cấu tạo, 3 phương thức định danh, ý nghĩa, đặc trưng phương ngữ, nguồn gốc và sự biến đổi của địa danh.

Từ đó, luận án chỉ rõ các đặc trưng văn hóa và biểu hiện của nó trong địa danh Thanh Hóa. Từ những tư liệu thực tế về địa danh Thanh Hóa và kết quả đạt được hi vọng luận án sẽ là nguồn ngữ liệu cần thiết, giúp ích cho những nghiên cứu về lịch sử ­ văn hóa, về phương ngữ Thanh Hóa và về lịch sử tiếng Việt. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6. Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học ­ Thủ pháp giải thích bên trong với các thao tác phân loại, hệ thống hóa, định lượng thống kê và các thủ pháp phân tích, tổng hợp.

­ Thủ pháp giải thích bên ngoài với các thủ pháp nghiên cứu liên ngành và các thao tác so sánh 6. Phương pháp điền dã ngôn ngữ học Sử dụng khi thu thập tư liệu trong thực tế sử dụng. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án có 4 chương: Chương 1: Cơ sở lí thuyết về địa danh và một số vấn đề về địa bàn Thanh Hóa Chương 2: Cấu tạo của địa danh Thanh Hóa Chương 3: Phương thức định danh trong địa danh Thanh Hóa Chương 4: Các bình diện ngôn ngữ ­ văn hóa thể hiện trong ý nghĩa và sự biến đổi của địa danh Thanh Hóa CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA BÀN THANH HÓA 1.

DẪN NHẬP Địa danh hay tên gọi các đối tượng địa lí là một loại tên riêng và là một trong những đối tượng nghiên cứu của danh xưng học. Trên cơ sở các vấn đề lí thuyết liên quan, nghiên cứu địa danh của một địa phương 4 chính là nghiên cứu các đặc trưng ngôn ngữ ­ văn hóa trong địa danh của địa phương đó. CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH 1.