Luận án tiến sĩ: Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của John Maxwell Coetzee

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM CHU ĐÌNH KIÊN ĐẶC TRƯNG HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA JOHN MAXWELL COETZEE LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HUẾ, 2020 ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM CHU ĐÌNH KIÊN ĐẶC TRƯNG HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA JOHN MAXWELL COETZEE Ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC Mã số: 9220120 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS BỬU NAM 2.TS TRẦN THỊ SÂM HUẾ, 2020 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án tiến sĩ này, tôi xin trân trọng cảm ơn lãnh đạo Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế; lãnh đạo Trường Cao đẳng Sư phạm Thừa Thiên Huế đã tạo những điều kiện tốt nhất trong quá trình học tập và nghiên cứu. Cảm ơn quý Thầy, Cô giáo đã nhiệt tình trực tiếp giảng dạy, trao đổi, góp ý chuyên môn để tôi có được kết quả như ngày hôm nay. Tôi bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt đến PGS.TS Bửu Nam, PGS.TS Trần Thị Sâm, những người đã đặt trọn niềm tin vào Nghiên cứu sinh cũng như tận tâm chỉ dẫn tôi từ những ngày còn là sinh viên đến khi hoàn thành luận án. Tri ân đến Thầy và Cô tình cảm sâu sắc nhất.

Cuối cùng, xin cảm ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, sinh viên luôn động viên, khuyến khích, ủng hộ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tác giả luận án Chu Đình Kiên LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao nhất có thể. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính trung thực của công trình nghiên cứu. Tp Huế, tháng. năm 2020 Tác giả Chu Đình Kiên DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN 1. Nhà xuất bản: Nxb 2.

John Maxwell Coetzee: Coetzee 3. Người kể chuyện: NKC (Phần in đậm trong Luận án là những nội dung nhấn mạnh của chúng tôi) NHÀ VĂN JOHN MAXWELL COETZEE (nguồn: https://www.eus/az/ingl/activities/encuentro-con-jm- coetzee/al_evento_fa) MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại. Tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại trên thế giới. Tình hình nghiên cứu lý thuyết văn học hậu hiện đại ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu về Coetzee. Nghiên cứu về Coetzee trên thế giới. Nghiên cứu về Coetzee ở Việt Nam. ĐẶC TRƢNG HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA COETZEE NHÌN TỪ TÂM THỨC HẬU THUỘC ĐỊA.

Chế độ Apartheid/hậu Apartheid ở Nam Phi. Đại tự sự Apartheid - thời kỳ lịch sử bạo lực. Hậu Apartheid - thời kỳ lịch sử bất ổn. Tâm thức lưu vong và ngụ ngôn chính trị.

Tâm thức lưu vong và lịch sử “đen” - “trắng”. Ngụ ngôn đen (allegory) chính trị Nam Phi. Diễn ngôn “kẻ mạnh”, “kẻ khác”. Diễn ngôn “kẻ mạnh” - người da trắng và mặc cảm phạm tội.

Diễn ngôn “kẻ khác” - người da đen bản xứ và mặc cảm trả thù. ĐẶC TRƢNG HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA COETZEE NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN NHÂN VẬT. Kiểu con người phi lí, hoài nghi hậu hiện đại gắn với cảm thức hậu thực dân. Con người phi lí mang ý thức phản tỉnh.

Con người hoài nghi, cô đơn. Kiểu con người bị ruồng bỏ, bị chấn thương gắn với cảm thức lưu vong. Con người bị ruồng bỏ. Con người bị chấn thương.

Kiểu con người tính dục, khao khát tự do và hành trình trở về thiên nhiên gắn với cảm thức sinh thái. Con người tính dục, khao khát tự do. Con người hành trình trở về thiên nhiên gắn với cảm thức sinh thái. KỸ THUẬT TRẦN THUẬT HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA COETZEE.

Kỹ thuật sử dụng người kể chuyện trong tiểu thuyết của Coetzee. Người kể chuyện và tính chất lưỡng phân ngôi kể. Điểm nhìn đa chiều và người kể chuyện không đáng tin cậy. Kỹ thuật trần thuật gắn với tọa độ không - thời gian trong tiểu thuyết của Coetzee.

Kỹ thuật trần thuật thời gian gắn với hành trình trải nghiệm từ trung tâm đến ngoại vi. Kỹ thuật trần thuật gắn với tọa độ không gian vòng tròn mê cung và thời gian phân mảnh đồng hiện. Các kỹ thuật trần thuật khác trong tiểu thuyết của Coetzee. Siêu hư cấu trong tiểu thuyết của Coetzee.

Kỹ thuật sử dụng giọng điệu hoài nghi, chua chát. Trò chơi nhại, lối viết tự truyện tiểu sử và thủ pháp giản lược. 144 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 148 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lí do chọn đề tài 1. Thế kỷ XX là thời đại của sự bùng nổ công nghệ, tri thức, các ngành khoa học tự nhiên, trí tuệ nhân tạo và cả khoa học xã hội. Sức sản xuất và năng lượng xã hội được tạo ra bằng cả mười chín thế kỷ cộng lại. Đồng thời với sự phát triển đó là những biến đổi nhanh chóng trong đời sống xã hội.

Các quan niệm về văn hóa, chính trị, kinh tế, tôn giáo, sắc tộc… cũng thay đổi sâu sắc, nhất là ở phương Tây. Tác động của cuộc cách mạng hậu công nghiệp ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống văn chương nói chung, lý luận phê bình văn học nói riêng. Sự xuất hiện hàng loạt thuật ngữ, các trường phái phê bình văn học trong thời gian gần đây đã chứng minh điều đó. Thuật ngữ chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism) ra đời cuối thế kỷ XIX, được xây dựng, phát triển, có nhiều thành tựu nổi bật ở thế kỷ XX, XXI và nhanh chóng trở thành một trào lưu lý luận ngự trị, uy tín, tiên phong ở hầu khắp các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, triết học, đạo đức, tôn giáo, giáo dục, nghệ thuật,… trong đó có lý luận phê bình văn học.

Hậu hiện đại là thuật ngữ đa bội, không đơn thuần là trường phái lý thuyết phê bình văn học mà cao hơn đó là hệ thống triết - mỹ học, là nền tảng văn hóa mới, hay đó là một hệ hình (paradigm) tư duy và tri thức mới. Xuất phát từ nhiều quan điểm khác nhau của các nhà cấu trúc luận, hiện tượng học cho đến giải cấu trúc, tường giải học, phân tâm học, ngôn ngữ học, kí hiệu học, tân Marxism, nữ quyền luận… nhưng cốt lõi hậu hiện đại là triết học ngôn ngữ. Điểm xuất phát phong phú, phức tạp và chưa đông cứng, chủ nghĩa hậu hiện đại trong triết học cũng như trong ngôn ngữ chủ yếu xoay quanh việc truy vấn bản chất của ngôn từ, văn bản, sự phản kháng chống lại các đại tự sự (grand narrative)… Hậu hiện đại là một lý thuyết chưa đông cứng, đang ở thì hiện tại hoàn thành tiếp diễn, vẫn còn nhiều địa hạt cho các chủ thể sáng tạo. Chưa đi đến hồi kết, nhưng lý luận, nghiên cứu, sáng tạo văn chương hậu hiện đại đã có nhiều hiện tượng tiêu biểu.

Xuất hiện nhiều nhà văn sáng tác theo khuynh hướng hậu hiện đại như Patrick White, Gabriel García Márquez, Umberto Eco, Italo Calvino, Don Richard DeLillo, Coetzee, Murakami Haruki,… Điều này đã cho thấy sự thay đổi phương pháp sáng tác của văn chương thế giới đương đại. Nghiên cứu một tiểu thuyết gia đạt giải Nobel Văn học như Coetzee là một việc làm thú vị và cần thiết không chỉ đối với lí luận phê bình Việt Nam mà còn góp phần làm phong phú cho học thuật thế giới. Với mục đích xác lập những đặc trưng nghệ thuật trong một số tiểu thuyết của Coetzee; chúng tôi đi tìm và cố gắng lí giải những ẩn ngữ bên trong con người nhiều tâm sự đối thoại được bao bọc bởi khuôn mặt lạnh lùng, lối sống khép kín và thứ văn chương đầy quyền uy, ma lực. Coetzee (sinh năm 1940) là nhà văn Nam Phi giành giải Nobel văn học(1) năm 2003, trở thành đại diện tiêu biểu cho nền văn học lục địa đen.

So với các nhà (1) Như vậy đến nay, Nam Phi là quốc gia có hai nhà văn đạt giải thưởng Nobel Văn học. Người thứ nhất là Nadine Gordimer (1923-2014). Bà là nhà hoạt động xã hội da trắng chống chủ nghĩa Apratheid đoạt giải 1 tiểu thuyết hiện đại, hậu hiện đại trên thế giới, ông không đem đến cho bạn đọc những tác phẩm đồ sộ, hoành tráng mà sáng tác của Coetzee có dung lượng vừa phải, tiết kiệm. Là nhà văn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các bậc thầy hậu hiện đại như F.

nên trên từng trang viết của Coetzee luôn đau đáu về thân phận con người trong mối quan hệ với cộng đồng, xã hội. Với lối viết giản dị, tinh tế, đi thẳng trực tiếp các vấn đề, không màu mè, tất cả bi kịch con người Nam Phi được phơi bày sáng rõ… Văn chương của Coetzee đánh thẳng vào tâm lí bạn đọc và xã hội hậu hiện đại những câu hỏi nhức nhối đến ngột ngạt về tình trạng chia rẽ trong xã hội văn minh. Tiểu thuyết của ông được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới trong đó có sáu tiểu thuyết đã được chuyển ngữ ở Việt Nam. Hiện nay, ở nước ta việc nghiên cứu lý thuyết hậu hiện đại trong văn học và ứng dụng lý thuyết vào các trường hợp cụ thể đã có nhiều thành tựu đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, với trường hợp nhà văn Nam Phi Coetzee thì chưa có công trình nào đầy đủ, trọn vẹn. Đó chính là lý do cơ bản và chính yếu giúp chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: Đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết John Maxwell Coetzee. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: các tiểu thuyết của nhà văn Nam Phi Coetzee. Hiện nay ở Việt Nam đã có 6 tiểu thuyết dịch ra tiếng Việt (Giữa miền đất ấy, Đợi bọn mọi, Cuộc đời và thời đại của Michael K, Tuổi sắt đá, Ruồng bỏ, Người chậm).

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cố gắng khảo sát đối chiếu nguyên bản tiếng Anh để từ đó đề xuất các đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của ông có độ tin cậy. - Phạm vi nghiên cứu: luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu những đặc trưng hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Coetzee. Trong đó chúng tôi tìm hiểu đặc trưng tiểu thuyết của ông từ tâm thức thuộc địa/hậu thuộc địa, phương diện nhân vật và các kỹ thuật trần thuật hậu hiện đại, từ đó giúp bạn đọc Việt Nam nhận diện những đóng góp của nhà văn Coetzee đối với văn chương thế giới đương đại.