Đặc điểm văn hóa trung hoa qua tranh sơn thủy luận án tiến sĩ 62 31 06 40

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- LƯU TUẤN ANH ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA TRUNG HOA QUA TRANH SƠN THỦY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ……. LƯU TUẤN ANH ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA TRUNG HOA QUA TRANH SƠN THỦY Ngành: Văn hóa học Mã số: 62.40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN ĐÌNH PHỨC 2. PHAN THỊ BÍCH HÀ PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP: 1.

NGUYỄN THÁI HÒA PHẢN BIỆN: 1. HUỲNH QUỐC THẮNG 3. NGUYỄN XUÂN TIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Đặc điểm văn hóa Trung Hoa qua tranh sơn thủy là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không có sự trùng lắp, sao chép của bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học nào của các tác giả khác. Tác giả luận án LƯU TUẤN ANH MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc.

Tình hình nghiên cứu ở phương Tây. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn tài liệu. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu.

Nguồn tài liệu. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Trên phương diện khoa học. Trên phương diện thực tiễn .26 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Các đặc điểm của văn hóa Trung Hoa. Khái niệm tranh sơn thủy.

Ý nghĩa của tranh sơn thủy. Cơ sở hình thành tranh sơn thủy. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Không gian tự nhiên – nơi sáng tạo tranh sơn thủy.

Chủ thể sáng tạo tranh sơn thủy. Quá trình phát triển của tranh sơn thủy .84 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA TRUNG HOA QUA CẶP HÌNH TƯỢNG NÚI – NƯỚC VÀ CẤU ĐỒ TRONG TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. QUA CẶP HÌNH TƯỢNG NÚI VÀ NƯỚC TRONG TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. Quan hệ núi và nước trong tranh sơn thủy truyền thống.

Quan hệ giữa núi – nước với thiên nhiên và con người trong tranh sơn thủy truyền thống. QUA CẤU ĐỒ CỦA TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. Đặc trưng tả ý và ngữ cảnh không gian hư thực trong cấu đồ. Các hình thức cấu đồ trong tranh sơn thủy truyền thống.

Không bạch trong tranh sơn thủy truyền thống. Thơ đề trong tranh sơn thủy truyền thống .135 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA TRUNG HOA QUA MÀU SẮC TRONG TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. QUA MÀU SẮC VÀ KỸ PHÁP THIẾT SẮC ĐA DẠNG TRONG TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. Sự đa dạng của chất liệu màu sắc.

Đặc điểm của hai loại kỹ pháp cơ bản trong thiết kế màu sắc đa dạng. Đặc trưng tả ý trong thiết sắc đa dạng. QUA VIỆC VẬN DỤNG MÀU MỰC NƯỚC TRONG TRANH SƠN THỦY TRUYỀN THỐNG. Tác động của tâm lý văn nhân đến xu hướng vận dụng mực nước.

Tư tưởng của Đạo gia trong việc vận dụng màu mực nước. Ý nghĩa và đặc trưng của kỹ pháp bút mực .191 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .209 D- TÀI LIỆU INTERNET .211 PHỤ LỤC 1: DANH MỤC HỌA GIA, NHÀ LÝ LUẬN TRANH SƠN THỦY TIÊU BIỂU QUA CÁC THỜI KỲ ĐƯỢC ĐỀ CẬP TRONG LUẬN ÁN .211 PHỤ LỤC 2: BẢNG CHÚ GIẢI MỘT SỐ THUẬT NGỮ ĐƯỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN .218 PHỤ LỤC 3: MỘT SỐ TÁC PHẨM TRANH SƠN THỦY TIÊU BIỂU ĐƯỢC ĐỀ CẬP TRONG LUẬN ÁN .223 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trung Quốc được biết đến như một trong những quốc gia có nền văn hóa đa dạng và lâu đời trên thế giới. Mọi thành tựu, mọi sự được – mất của dân tộc Trung Quốc từ quá khứ đến nay đều phản ánh bước đi thăng trầm của lịch sử lâu dài, chứa đựng sâu sắc tinh thần văn hóa của dân tộc Trung Quốc.

Trong dòng chảy đó, nghệ thuật hội họa nổi bật lên như là một thành tố không thể thiếu, là quốc hồn quốc túy của văn hóa Trung Hoa. Những thành tựu của nghệ thuật hội họa Trung Quốc không chỉ được công nhận và tán thưởng trong nước mà còn ảnh hưởng đến nhiều nước khác trong khu vực và trên thế giới. Trong số các thể loại của hội họa, tranh sơn thủy là đề tài tiêu biểu và điển hình, chuyển tải sâu sắc tinh hoa văn hóa truyền thống Trung Quốc. Dòng tranh này là sản phẩm của giới trí thức Trung Quốc, bao gồm tranh của quan lại trong họa viện chốn cung đình và tranh của các văn nhân ẩn cư chốn rừng núi.

Tư tưởng của trí thức ảnh hưởng đến tầng lớp bình dân luôn là xu hướng tất yếu, vì vậy tranh sơn thủy dần đóng vai trò quan trọng trong nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của xã hội. Về phương diện tinh thần, nó được ra đời và phát triển trên cơ sở tư tưởng chủ đạo của Đạo gia, ngoài ra Nho gia và Phật giáo cũng có tác động ở những thời kỳ nhất định. Về phương diện hình thức, các tác phẩm sơn thủy được tạo ra từ sự thăng hoa giữa các khía cạnh như sự độc đáo của nghệ thuật tả ý, cách thức xử lý không gian, xử lý hư thực, kỹ pháp màu sắc… Các yếu tố từ phương diện tinh thần đến phương diện hình thức để sáng tạo nên kiệt tác tranh sơn thủy đều mang những đặc trưng xuất phát từ văn hóa truyền thống Trung Quốc. Do đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu tranh sơn thủy sẽ góp phần hiệu quả tìm ra cấu trúc bề sâu vận hành của văn hóa nghệ thuật Trung Quốc nói riêng, văn hóa tinh thần Trung Quốc nói chung.

Ở Việt Nam trước đây đã có nhiều bài viết và công trình nghiên cứu về văn hóa Trung Hoa của các tác giả Việt Nam. Tuy nhiên, lĩnh vực hội họa Trung Quốc 2 vẫn chưa phải là dòng nghiên cứu chủ lưu, đặc biệt đối với tranh sơn thủy. Việc thực hiện đề tài Đặc điểm văn hóa Trung Hoa qua tranh sơn thủy là cần thiết ở Việt Nam để có cái nhìn khoa học, hệ thống về loại hình văn hóa nghệ thuật đặc thù này. Mục đích nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tranh sơn thủy truyền thống như một hiện tượng văn hóa thẩm mỹ đặc thù cấu thành nên văn hóa tinh thần Trung Hoa.

Trước tiên, đề tài khảo sát tiến trình lịch sử của tranh sơn thủy Trung Quốc từ thời cổ đại đến thời Thanh nhằm có cái nhìn toàn cảnh ban đầu về diện mạo phát triển của tranh sơn thủy truyền thống. Đề tài tiến hành nghiên cứu chuyên sâu nội dung, hình thức, đặc điểm của các thành tố trong tranh sơn thủy truyền thống (như cặp hình tượng núi – nước cùng các mối quan hệ của chúng, cấu đồ, chất liệu màu sắc và các kỹ pháp vận dụng màu sắc). Từ đó nhận diện các đặc trưng văn hóa Trung Hoa được biểu hiện qua chúng, góp phần làm sáng tỏ vai trò và vị trí của tranh sơn thủy truyền thống trong hệ thống văn hóa Trung Hoa. Đây là điểm nhấn mạnh và mấu chốt của đề tài.

Trong quá trình phát triển lâu dài với nhiều thăng trầm, tranh sơn thủy truyền thống đã thực hiện thành công sứ mệnh trở thành quốc bảo của văn hóa Trung Hoa. Tranh sơn thủy truyền thống ngày càng có vai trò quan trọng trong cấu trúc văn hóa Trung Hoa, nó chứa đựng sâu sắc hệ thống các giá trị văn hóa tinh thần Trung Hoa. Việc nghiên cứu về tranh sơn thủy không thể tách rời khỏi bối cảnh văn hóa Trung Hoa. Đôi chỗ trong nội dung của luận án tiến hành so sánh giữa các thể loại nhỏ hơn của tranh sơn thủy và giữa tranh sơn thủy truyền thống với tranh phong cảnh phương Tây (chủ yếu từ giữa thế kỷ 19 trở về trước) để tìm ra các yếu tố mang tính đặc trưng của văn hóa truyền thống Trung Hoa từ bình diện văn hóa nghệ thuật.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vào thế kỷ 20, đặc biệt là sau Thế chiến thứ hai, do sự tiện lợi của thông tin nghiên cứu nên việc nghiên cứu hội họa Trung Quốc của các nước trên thế giới ngày càng phát triển rộng rãi hơn, đa dạng hơn so với trước. Ở phương Tây, từ những năm 20 của thế kỷ 20 bắt đầu xuất hiện các công trình nghiên cứu về hội họa cổ đại Trung Quốc. Từ những năm 70 đến nay, việc nghiên cứu này ngày càng được 3 mở rộng. Các học giả phương Tây chủ yếu tuyển tập và dịch thuật lại các tác phẩm lý luận hội họa của Trung Quốc.

Nhìn chung họ chú trọng nghiên cứu mảng lịch sử của hội họa Trung Quốc từ nhiều góc độ quan sát mới như nghệ thuật học, xã hội học, kinh tế học và thậm chí là ngôn ngữ học. Ở Trung Quốc, các sách, công trình nghiên cứu, bài viết về hội họa Trung Quốc khá phong phú. Tranh sơn thủy thường được bàn đến trong các nghiên cứu về lịch sử hình thành và cấu trúc nghệ thuật của hội họa Trung Quốc. Ở hầu hết các công trình, những nội dung biểu hiện đặc điểm văn hóa trong tranh sơn thủy được trình bày theo hướng lịch đại, xen kẽ trong các phần về sự phát triển của tranh sơn thủy qua các thời kỳ.

Bên cạnh đó, một vài quyển đề cập riêng biệt đến văn hóa trong tranh sơn thủy nhưng chủ yếu vẫn là miêu tả sơ lược. Việc nhận diện đặc điểm văn hóa Trung Hoa qua tranh sơn thủy vẫn chưa được tiến hành toàn diện. Ở Việt Nam đã có các sách, công trình nghiên cứu về văn hóa Trung Hoa của các tác giả Việt Nam. Tuy nhiên, đối với mảng đề tài chuyên sâu về hội họa Trung Quốc hiện chưa nhiều, đặc biệt là về tranh sơn thủy thì hầu như hiếm gặp.

Hơn nữa, hướng nhận diện văn hóa Trung Hoa qua tranh sơn thủy lại rất mới mẻ. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc Nhìn chung ở Trung Quốc, các sách và bài viết giới thiệu và nghiên cứu nghệ thuật hội họa Trung Quốc khá nhiều, khá rộng. Hầu hết tập trung bàn đến lịch sử phát triển, các kỹ thuật, phương pháp, phong cách, trường phái, tác phẩm và danh họa tiêu biểu trong từng thời kỳ. Một số công trình đề cập khái quát đến đặc điểm văn hóa của hội họa Trung Quốc, tập trung ở khía cạnh bút pháp, kỹ thuật.

Tuy nhiên chưa nhiều công trình khảo cứu toàn diện các đặc điểm văn hóa Trung Hoa qua từng thể loại tranh, đặc biệt là tranh sơn thủy.