Luận án: Đặc điểm ngôn ngữ nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai

i MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. MỤC LỤC CÁC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ. Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi và nguồn tư liệu của luận án. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Lí thuyết về hội thoại. Khái niệm hội thoại.

Vận động hội thoại. Các dạng thức hội thoại. Ngôn ngữ hội thoại. Tác phẩm văn học, nhân vật văn học.

Nhân vật văn học. Giới thiệu tác giả và tác phẩm Chu Lai. Nhà văn Chu Lai. Các tác phẩm của Chu Lai.

Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai. Ngôn ngữ nhân vật và từ ngữ lời thoại nhân vật trong tác phẩm của Chu Lai.45 ii Chương 2. ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI QUA TỪ NGỮ XƯNG HÔ. Một số vấn đề chung về từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt.

Khái niệm từ xưng hô trong tiếng Việt. Chức năng của từ xưng hô trong tiếng Việt. Các loại từ ngữ xưng hô trong ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai. Từ xưng hô là đại từ.

Từ xưng hô có nguồn gốc danh từ thân tộc và các danh từ khác. Từ xưng hô và các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai. Mối quan hệ giữa xưng hô và kiểu nhân vật. Từ xưng hô của một số kiểu nhân vật trong tác phẩm của Chu Lai.

Vai trò của từ xưng hô trong việc hình thành đặc trưng ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai. Từ xưng hô góp phần bộc lộ đặc điểm, tính cách, hoàn cảnh. của nhân vật trong tác phẩm. Vai trò của từ xưng hô trong việc khắc họa đặc điểm ngôn ngữ nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai.

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI QUA TỪ THÔNG TỤC, QUÁN NGỮ VÀ THÀNH NGỮ. Từ thông tục. Từ thông tục trong lời thoại nhân vật. Vai trò của từ thông tục trong ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai.

Một vài so sánh bước đầu từ thông tục trong ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai với từ thông tục trong ngôn ngữ nhân vật của một số nhà văn khác. Hệ thống quán ngữ trong ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai. Vài nét về quán ngữ. Vai trò của quán ngữ qua các lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai.

Các loại thành ngữ trong ngôn ngữ nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai. Vài nét về thành ngữ tiếng Việt. Vai trò của việc sử dụng các thành ngữ qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai.141 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.144 TÀI LIỆU THAM KHẢO.145 TÁC PHẨM TRÍCH DẪN LÀM DẪN CHỨNG.157 PHẦN PHỤ LỤC.159 iv MỤC LỤC CÁC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ Trang Bảng 1. Thống kê số lượng nhân vật chia theo giới tính và nghề nghiệp chức vụ trong 10 cuốn tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai.

Bảng thống kê tần số sử dụng ĐTNX trong lời thoại nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai. Số lượng và tần số xuất hiện các từ xưng hô có nguồn gốc từ danh từ thân tộc và các danh từ khác của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai. Lí do chọn đề tài 1. “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp trọng yếu nhất của con người” (V.

Giao tiếp bằng ngôn ngữ được chia thành hai phong cách: phong cách nói (phong cách khẩu ngữ) và phong cách viết (phong cách sách vở). Tác phẩm văn học là sản phẩm giao tiếp thuộc phong cách viết nhưng có tính tích hợp cả hai phong cách (nói và viết) thành một dạng giao tiếp đặc thù: giao tiếp nghệ thuật. Văn học là tấm gương phản ánh đời sống xã hội. Ngôn ngữ trong tác phẩm văn học, do vậy, thể hiện một cách sinh động hoạt động giao tiếp của con người trong xã hội thông qua sự sáng tạo của nhà văn.

Ở góc độ nghiên cứu, ngôn ngữ học hiện đại đang chuyển sang một hướng tiếp cận mới là tìm hiểu sự hành chức của ngôn ngữ trong cuộc sống và cuộc sống trong ngôn ngữ. Vì vậy, việc khảo sát tìm hiểu ngôn ngữ trong tác phẩm văn học là một cách tiếp cận phù hợp với xu hướng nghiên cứu mới cả về phương diện lí luận chung (đặc điểm, vai trò, cơ chế hành chức của ngôn ngữ trong giao tiếp nói chung, giao tiếp nghệ thuật nói riêng) và phương diện cụ thể (đặc điểm, vai trò, các quy tắc hoạt động của ngôn ngữ trong tác phẩm văn học). Các tác phẩm văn học Việt Nam sau 1975 đến nay, trong đó có thể loại tiểu thuyết, đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên bản sắc, diện mạo riêng cho thời kỳ văn học sau chiến tranh. Sự đổi mới về đề tài, cách miêu tả hiện thực, quan niệm nghệ thuật về con người, đặc biệt là phong cách ngôn từ thể hiện rất rõ trong các tác phẩm văn học thời kì này.

Trong số các nhà văn có nhiều tác phẩm thành công, tạo ra phong cách, giọng điệu riêng, người đầu tiên và tiêu biểu nhất phải kể đến là nhà văn Chu Lai. Các tác phẩm của nhà văn đã phản ánh được nhiều vấn đề nóng bỏng hiện nay về hiện thực xã hội; các nhân vật trong tác phẩm của Chu Lai được mô tả là người lính vừa mang cốt cách anh hùng trận mạc (thời chiến) vừa mang đặc điểm của con người sống trong nhiều áp lực, thử thách của quãng đời phía sau chiến trận (thời bình). Ngôn ngữ trong tiểu thuyết Chu Lai, đặc biệt là ngôn ngữ nhân vật, có nhiều đặc thù đáng được quan tâm “có những trang hấp dẫn, người đọc đã cầm đến sách là phải theo đuổi câu chuyện đến cùng. “Dấu vết thời đại đã ảnh hưởng và quy định cách nói năng, đối đáp, nhiều lớp từ mới được hình thành, quan niệm về lời nói cũng được bổ sung những sắc thái biểu cảm mới.

Ngôn ngữ tiểu thuyết gần với ngôn ngữ đời thường, giàu tính khẩu ngữ. Ngôn ngữ trong các tiểu thuyết biểu hiện sự 2 cá tính hoá mạnh mẽ, tính cách nào, lời lẽ ấy. Cách nói trần trụi dân dã, thẳng thắn, bạo dạn” [34, tr.16] của các nhân vật là những điểm nổi trội trong tác phẩm của Chu Lai. Vì vậy, ở phương diện ngôn ngữ, tiểu thuyết Chu Lai có thể gợi mở nhiều vấn đề mà ngôn ngữ học đang quan tâm, nhất là ở khía cạnh sự hành chức của ngôn ngữ trong giao tiếp nghệ thuật, như: đặc điểm, vai trò của từ ngữ trong tổ chức lời thoại; sự hành chức của ngôn từ thể hiện trong ngôn ngữ nhân vật; ngôn ngữ đã thực hiện chức năng phản ánh và chức năng tổ chức phát ngôn, thể hiện phong cách, giọng điệu tác phẩm và tác giả như thế nào… 1.

Nghiên cứu ngôn ngữ trong tác phẩm văn học nói chung, nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai nói riêng, không chỉ có ý nghĩa về mặt lí luận (góp phần xác định về phong cách giao tiếp, phong cách ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ nhân vật, các quy tắc giao tiếp) mà còn có ý nghĩa đóng góp vào thực tiễn (cung cấp nguồn ngữ liệu để làm rõ sự hành chức của ngôn từ trong giao tiếp nghệ thuật), cũng như tính ứng dụng thực hành của đề tài (góp phần vào việc giảng dạy tác giả, tác phẩm; phong cách ngôn ngữ nghệ thuật; diễn ngôn và phân tích diễn ngôn trong nhà trường). Từ những căn cứ lí luận và thực tiễn trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài luận án: Đặc điểm ngôn ngữ nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai. Lịch sử vấn đề 2. Những hướng nghiên cứu về ngôn ngữ trong giao tiếp và hội thoại Việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp đã trở thành một trong những hướng được chú ý của ngôn ngữ học hiện đại.

Những kết quả nghiên cứu ở lĩnh vực này thể hiện rõ trong các công trình của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới, bắt đầu từ luận điểm quan trọng bậc nhất của F.de Saussure trong cuốn Giáo trình ngôn ngữ học đại cương (1916) và sau đó được các nhà ngôn ngữ học khai thác theo những hướng khác nhau. Có thể kể đến những hướng nghiên cứu chính, như: nghiên cứu về dụng học - Pragmatics (J. Searle, 1969); hướng nghiên cứu về Ngôn ngữ học xã hội - Socio- Linguistics (Nikolski, 1920; E.); hướng nghiên cứu về Ngôn ngữ học văn bản - Text Linguistics (L.v… Ở hướng nghiên cứu dụng học, các nhà ngôn ngữ học xác định có 4 vấn đề: sự chiếu vật và chỉ xuất, nghĩa tường minh và hàm ẩn, các hành động ngôn ngữ và lý thuyết hội thoại. Trong các vấn đề đó, lí thuyết hội thoại (bàn về lĩnh vực giao tiếp đối thoại) được 3 xem là vấn đề trọng tâm.

Bakhtin, “Ngôn ngữ chỉ sống trong sự giao tiếp đối thoại giữa những người sử dụng ngôn ngữ. Sự giao tiếp đối thoại chính là lĩnh vực đích thực của cuộc sống của ngôn ngữ. Toàn bộ cuộc sống của ngôn ngữ, trong bất kì lĩnh vực nào sử dụng nó (sinh hoạt, sự vụ, khoa học, nghệ thuật v.) đều thấm nhuần những quan hệ đối thoại. Nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại nói chung, ngôn ngữ nhân vật nói riêng “không thể tách nó ra khỏi lĩnh vực lời nói, tức khỏi ngôn ngữ với tư cách là một hiện tượng toàn vẹn cụ thể” [2, tr.

Tiếp thu và phát triển quan điểm và kết quả của ngôn ngữ học thế giới, các nhà ngôn ngữ học Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực ngữ dụng học, ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học văn bản đề cập đến sự hành chức của ngôn ngữ trong giao tiếp [thể hiện trong các tài liệu: 6, 20, 23, 47, 54, 70, 93, 105]. Riêng về vấn đề ngôn ngữ hội thoại, ngôn ngữ nhân vật, các hành động ngôn ngữ, đã có nhiều công trình nghiên cứu ở các quy mô khác nhau (chuyên luận, giáo trình, luận án, luận văn, bài báo) đề cập đến ở những mức độ khác nhau (từ những vấn đề lí luận, các nguyên lí, khái niệm đến thống kê, miêu tả, phân tích các đặc trưng, cách thức hoạt động của các đơn vị trong hoạt động giao tiếp cụ thể từ tiếng Việt). Trong các công trình trên, các tác giả đã nêu lí thuyết hội thoại, nhận xét đánh giá về đặc điểm của hội thoại, các phương diện của hội thoại. Bàn về hội thoại và vai trò của nó trong nghiên cứu, Đỗ Hữu Châu nhấn mạnh:“Hội thoại là hoạt động giao tiếp căn bản, thường xuyên, phổ biến của sự hành chức ngôn ngữ.

Các hình thức hành chức khác của ngôn ngữ đều được giải thích dựa vào hoạt động căn bản này.