Cơ sở cảnh quan cho nghiên cứu mâu thuẫn sử dụng đất lưu vực sông trà khúc sông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN DƯ VŨ VIỆT QUÂN CƠ SỞ CẢNH QUAN CHO NGHIÊN CỨU MÂU THUẪN SỬ DỤNG ĐẤT LƯU VỰC SÔNG TRÀ KHÚC - SÔNG VỆ LUẬN ÁN TIẾN QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Hà Nội, 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN DƯ VŨ VIỆT QUÂN CƠ SỞ CẢNH QUAN CHO NGHIÊN CỨU MÂU THUẪN SỬ DỤNG ĐẤT LƯU VỰC SÔNG TRÀ KHÚC - SÔNG VỆ Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường Mã số: 9850101.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Nguyễn Cao Huần Hà Nội, 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và đã được công bố theo đúng quy định. Kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ một nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2025 Tác giả Dư Vũ Việt Quân i LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.

Nguyễn Cao Huần. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới thầy hướng dẫn đã định hướng, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm nghiên cứu, thường xuyên động viên, góp ý, sửa chữa để tác giả hoàn thiện luận án này. Nghiên cứu sinh xin gửi lời cảm ơn đến Ban Lãnh đạo Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Phòng Đào tạo, Ban Lãnh đạo Khoa Địa lý, Bộ môn Địa mạo và Địa lý - Môi trường biển, Bộ môn Sinh thái cảnh quan và Môi trường đã tạo điều kiện học tập, hoàn thành các học phần trong chương trình đào tạo tiến sĩ, hỗ trợ cơ sở vật chất và môi trường nghiên cứu thực hiện luận án. Nghiên cứu sinh chân thành cảm ơn Quý thầy cô, các nhà khoa học và đồng nghiệp tại Trường Khoa học Tự nhiên, Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi, Trường Đại học Quy Nhơn và Học viện Nông nghiệp Việt Nam và nhiều cơ quan chuyên môn khác đã chia sẻ kinh nghiệm và đóng góp ý kiến quý báu cho luận án.

NCS xin cảm ơn các cơ quan, tổ chức, các viện nghiên cứu đã giúp đỡ và cung cấp các dữ liệu bản đồ, tài liệu và số liệu liên quan tới luận án. Nghiên cứu sinh xin chân thành cảm ơn Đề tài “Nghiên cứu cảnh quan biển, đảo nhiệt đới ẩm, gió mùa ở Việt Nam phục vụ phát triển kinh tế biển xanh bền vững” - Mã số ĐTĐL.CN-91/21 do TS. Trần Văn Trường chủ trì, đã hỗ trợ tác giả trong quá trình thực hiện luận án. Nghiên cứu sinh xin gửi lời cảm ơn chân tình tới những người thân yêu nhất trong gia đình, anh chị em, bạn bè luôn động viên, chia sẻ và hỗ trợ nghiên cứu sinh để đạt được kết quả tốt nhất.

Hà Nội, ngày tháng năm 2025 Tác giả Dư Vũ Việt Quân ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. II MỤC LỤC HÌNH. 4 MỤC LỤC BẢNG. Tính cấp thiết của nghiên cứu.

Mục tiêu và nội dung của nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phạm vi không gian. Phạm vi khoa học. Điểm mới của luận án. Luận điểm bảo vệ của luận án.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Cơ sở tài liệu thực hiện luận án.

Cấu trúc của luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN VÀ MÂU THUẪN SỬ DỤNG ĐẤT LƯU VỰC SÔNG. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan. Các công trình về cảnh quan cho mục đích nghiên cứu mâu thuẫn sử dụng đất lưu vực sông.

Hướng nghiên cứu mâu thuẫn sử dụng đất và đánh giá dịch vụ cảnh quan. Hướng ứng dụng GIS và UAV trong nghiên cứu cảnh quan và sử dụng đất. Các nghiên cứu liên quan đến lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Cơ sở lý luận về nghiên cứu cảnh quan và mâu thuẫn sử dụng đất trong lưu vực sông.

Lưu vực sông với những khía cạnh đặc trưng riêng về cảnh quan và sử dụng đất. Cảnh quan - địa hệ thống, tài nguyên không gian cho các hoạt động khai thác sử dụng đất. Mâu thuẫn sử dụng đất trong cảnh quan lưu vực sông. Mối quan hệ dịch vụ cảnh quan với mâu thuẫn sử dụng đất.

Định hướng tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và quản lý mâu thuẫn sử dụng đất lưu vực sông dựa vào cảnh quan và dịch vụ cảnh quan. Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu. Quan điểm tiếp cận nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu thực hiện đề tài.

Phương pháp nghiên cứu. 46 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CẢNH QUAN VÀ SỬ DỤNG ĐẤT LƯU VỰC SÔNG TRÀ KHÚC - SÔNG VỆ. Vị trí địa lý.

Đặc điểm các yếu tố thành tạo cảnh quan. Địa hình, địa mạo. Thổ nhưỡng. Thảm thực vật.

Các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên. Tai biến thiên nhiên. Đặc điểm cấu trúc và sự phân hóa cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Hệ thống đơn vị phân loại cảnh quan và các tiêu chí xác định.

Đặc điểm cấu trúc cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc – sông Vệ. Phân vùng cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc – sông Vệ. Nguyên tắc và tiêu chí phân vùng. Đặc điểm và cấu trúc các tiểu vùng cảnh quan.

Hiện trạng sử dụng đất và biến động sử dụng đất trong lưu vực. Hiện trạng sử dụng đất. Biến động sử dụng đất. 102 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2.

PHÂN TÍCH CHỨC NĂNG, ĐÁNH GIÁ DỊCH VỤ CẢNH QUAN VÀ XÁC ĐỊNH MÂU THUẪN SỬ DỤNG ĐẤT PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC SÔNG TRÀ KHÚC - SÔNG VỆ. Nhận diện, xác định và phân tích chức năng chính của các kiểu và các tiểu vùng cảnh quan KVNC. Nhận diện và xác định chức năng của các kiểu cảnh quan. Các chức năng chính của các tiểu vùng cảnh quan.

Đánh giá dịch vụ cảnh quan. Hệ thống phân loại dịch vụ cảnh quan khu vực nghiên cứu. Đánh giá dịch vụ cảnh quan khu vực nghiên cứu. Xác định mâu thuẫn sử dụng đất trong cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc – sông Vệ.

Mâu thuẫn sử dụng đất dựa theo tính không tương hợp giữa chức năng và dịch vụ cảnh quan. Xác định các điểm nóng mâu thuẫn sử dụng đất theo khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường. Định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và giải pháp quản lý mâu thuẫn. Cơ sở định hướng.

Định hướng không gian sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường. Các giải pháp quản lý mâu thuẫn sử dụng đất trong lưu vực sông. 159 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 164 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

167 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 171 TÀI LIỆU THAM KHẢO. - 1 - 3 MỤC LỤC HÌNH Hình 1. Sơ đồ quy trình nghiên cứu thực hiện đề tài luận án.

Vị trí khu vực nghiên cứu – Lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Bản đồ địa chất lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Bản đồ địa mạo lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Bản đồ độ cao và mạng lưới dòng chảy sông Trà Khúc - sông Vệ.

Bản đồ Thổ nhưỡng lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Thảm thực vật tự nhiên á nhiệt đới trên núi. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Bản đồ thảm thực vật lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ.

Cây hàng năm (khoai mì) tại Ba Tơ. Các loại cây lâu năm. Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Chú giải bản đồ cảnh quan.

Bản đồ phân vùng cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Bản đồ hiện trạng sử dụng đất LVS Trà Khúc - sông Vệ năm 2020. Bản đồ hiện trạng sử dụng đất LVS Trà Khúc - sông Vệ năm 2010. Bản đồ biến động sử dụng đất lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ giai đoạn 2010 - 2020.

Sơ đồ tiềm năng dịch vụ điều tiết và duy trì KVNC. Sơ đồ điểm nóng mâu thuẫn sử dụng đất đối với cặp kinh tế - xã hội. Sơ đồ điểm nóng mâu thuẫn sử dụng đất đối với cặp kinh tế - môi trường142 Hình 3. Sơ đồ điểm nóng mâu thuẫn sử dụng đất đối với cặp xã hội - môi trường 143 Hình 3.

Định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường LVS Trà Khúc - sông Vệ. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ I. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ II. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ III.

Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ IV. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ V. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ VI. Bản đồ định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT TVCQ VII.

158 5 MỤC LỤC BẢNG Bảng 1. Sự tương hợp thống nhất giữa chức năng và dịch vụ cảnh quan. Phân loại mức độ xói mòn đất tại lưu vực sông Trà Khúc. Nhiệt độ bình quân tháng, năm tại một số trạm thuộc KVNC.

Tổng lượng mưa trung bình tháng và năm tại một số trạm thuộc KVNC. Đặc trưng hình thái lưu vực sông Trà Khúc - sông Vệ. Hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực sông Trà Khúc- sông Vệ. Cấu trúc các tiểu vùng cảnh quan.

Thống kê diện tích các loại sử dụng đất KVNC năm 2010 và 2020. Diện tích và cơ cấu sử dụng đất theo các tiểu vùng cảnh quan năm 2020 107 Bảng 2. Diện tích và cơ cấu sử dụng đất theo các tiểu vùng cảnh quan năm 2020 107 Bảng 3.