Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Bắc Trung Bộ theo hướng CNH-HĐH - Luận án tiến sĩ

Tính cấp thiết của đề tài Bắc Trung Bộ (BTB) là vùng có tài nguyên phong phú, đa dạng, nhưng sản xuất chủ yếu thuần nông, ngành nghề ngoài nông nghiệp kém phát triển. Trên thực tế hiện nay BTB vẫn là một vùng nghèo, kinh tế kém phát triển, bình quân thu nhập đầu người vào loại thấp nhất của cả nước. Trong những năm đổi mới, cùng với sự thay đổi về kinh tế, cơ cấu kinh tế (CCKT) nông thôn có chuyển dịch nhưng chậm. Những lợi thế so sánh của vùng chưa được phát huy, tài nguyên chưa được khai thác đầy đủ và hợp lý.

Tình trạng sản xuất còn phân tán, manh mún. Về phương diện CCKT trên cả cơ cấu ngành, cơ cấu vùng, cơ cấu thành phần đều bất cập, nhiều mặt bất hợp lý. Kinh tế nông thôn BTB chuyển dịch như thế nào, theo hướng nào trong tương lai là vấn đề đang được nghiên cứu. Cho đến nay việc nhận thức, đánh giá quá trình chuyển dịch CCKT nông thôn BTB vẫn còn khác nhau, thậm chí đối lập nhau.

Bởi vậy, chuyển dịch CCKT nông thôn từ thuần nông sang cơ cấu đa ngành, gắn nông nghiệp với công nghiệp chế biến và dịch vụ, gắn phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh là đòi hỏi cấp bách. Xuất phát từ lý do cơ bản trên, để góp phần xây dựng cơ sở lý luận, thực tiễn cho việc phát triển kinh tế nông thôn BTB, chúng tôi chọn vấn đề "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Bắc Trung Bộ theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa" làm đề tài luận án của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề chuyển dịch CCKT quốc dân nói chung và chuyển dịch CCKT nông thôn nói riêng cho tới nay đã có nhiều đề tài khoa học cấp nhà 6 nước, cấp bộ, các hội thảo khoa học, các bài báo trong nước và trên thế giới đề cập. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã tập trung luận giải những vấn đề sau: - Cơ sở lý luận của chuyển dịch CCKT nói chung và chuyển dịch CCKT nông thôn nói riêng.

Sự cần thiết phải chuyển dịch CCKT nông thôn theo hướng CNH, HĐH. - Thực tiễn chuyển dịch CCKT nông thôn cả nước, từng vùng, từng địa phương như chuyển dịch CCKT nông thôn miền núi phía Bắc, đồng bằng sông Hồng, Duyên hải miền Trung, các tỉnh Đồng Nai, Thanh Hóa, Yên Bái. - Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội vùng BTB. - Dự án quy hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn BTB (1998- 2000).

- Định hướng chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn vùng BTB. - Phát triển kinh tế vùng gò đồi BTB. - Những biện pháp tổ chức, quản lý nhằm phát triển kinh tế, chuyển dịch CCKT nông thôn miền Trung. - Hệ thống chính sách tác động thúc đẩy quá trình CCKT nông thôn hiện nay.

Mặc dầu các công trình nghiên cứu đã đề cập khá toàn diện vấn đề chuyển dịch CCKT nông thôn, tuy vậy chuyển dịch CCKT nông thôn BTB chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách hệ thống với tư cách là luận án tiến sĩ. Mục đích và nhiệm vụ đề tài 7 Luận án nhằm góp phần làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của chuyển dịch CCKT nông thôn BTB. Đề xuất phương hướng và giải pháp đẩy mạnh chuyển dịch CCKT nông thôn theo hướng CNH, HĐH. Để đạt được mục đích trên luận án có nhiệm vụ: - Hệ thống hóa lý luận chuyển dịch CCKT nông thôn: Khái niệm, nội dung, xu hướng, những nhân tố ảnh hưởng, sự cần thiết chuyển dịch CCKT nông thôn.

- Phân tích có căn cứ khoa học thực tiễn sự cần thiết phải chuyển dịch CCKT nông thôn. - Phân tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch CCKT nông thôn BTB trong những năm đổi mới, nguyên nhân và những vấn đề mới đặt ra. - Xây dựng phương hướng, giải pháp có tính khả thi nhằm đẩy mạnh quá trình chuyển dịch CCKT nông thôn BTB trong những năm tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Quá trình chuyển dịch CCKT nông thôn BTB, trọng tâm nghiên cứu sự chuyển dịch CCKT ngành, CCKT vùng, cơ cấu thành phần kinh tế và mối quan hệ của chúng trong quá trình vận động phát triển.

- Phạm vi nghiên cứu: Khu vực BTB bao gồm 6 tỉnh từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên - Huế; trong khoảng thời gian từ 1986 đến nay, đặc biệt là sau nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (4-1988). - Đề tài thuộc chuyên ngành kinh tế chính trị nên luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu những quan điểm, phương hướng, giải pháp mang tính vĩ mô. Phương pháp nghiên cứu 8 - Nắm vững những quan điểm cơ bản của kinh tế chính trị Mác- Lênin, đồng thời quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng ta về nông nghiệp nông thôn trong thời kỳ đổi mới từ 1986 đến nay. - Sử dụng phương pháp luận nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử; phương pháp tiếp cận hệ thống, thống kê kinh tế, điều tra xã hội học.

Những đóng góp mới của luận án - Nghiên cứu một cách hệ thống cơ sở lý luận, thực tiễn chuyển dịch CCKT nông thôn, góp phần làm rõ sự cần thiết chuyển dịch CCKT nông thôn BTB. - Nêu bật những đặc điểm có tính đặc thù về tự nhiên, kinh tế, xã hội BTB có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuyển dịch CCKT nông thôn. - Đề xuất một số phương hướng và giải pháp phù hợp và có tính khả thi để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông thôn BTB theo hướng CNH, HĐH. Kết cấu luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 3 chương, 7 tiết.

9 Chương 1 CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN VÀ SỰ CẦN THIẾT CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 1. CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN 1. Cơ cấu kinh tế và những nội dung chủ yếu của cơ cấu kinh tế nông thôn 1. Cơ cấu kinh tế Thuật ngữ CCKT xét về quan niệm có thể đã có nhiều cách hiểu khác nhau, nhưng dù hiểu như thế nào thì ý niệm về CCKT cũng bắt đầu từ khái niệm "cơ cấu".

Xét về mặt từ vựng "cơ cấu" là một từ ghép đơn, "cơ" là mối quan hệ hữu cơ; "cấu" là cấu trúc. Khái niệm này lúc đầu dùng để chỉ cách tổ chức điều chỉnh các tế bào thực, động vật. Sau đó được sử dụng cho nhiều ngành khoa học, trong đó có các ngành kinh tế trong nền kinh tế quốc dân. Là phạm trù triết học, khái niệm "cơ cấu" được dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỉ lệ các mối quan hệ hợp thành hệ thống.

Cơ cấu được biểu hiện như là một tập hợp mối liên hệ hữu cơ giữa các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định. Cơ cấu là một thuộc tính của hệ thống, do đó khi nghiên cứu CCKT phải coi cơ cấu như một đối tượng, mà đối tượng đó tồn tại, vận động và phát triển như một hệ thống. Nằm trong hệ thống, khái niệm CCKT từ trước đến nay có nhiều cách luận giải khác nhau. Các Mác nói rằng: Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình con người có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tùy thuộc vào ý muốn 10 của họ, tức những quan hệ sản xuất, những quan hệ này phù hợp với trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất của họ.

Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy cũng hợp thành CCKT của xã hội [14]. Giáo trình Kinh tế học chính trị Mác - Lênin viết: "CCKT quốc dân là tổng thể các cơ cấu ngành, vùng và các thành phần kinh tế. Trong hệ thống các cơ cấu đó, cơ cấu ngành là quan trọng nhất" [38]. Nhìn chung, các ý kiến trên đều tập trung phân tích bản chất CCKT trên các cách nhìn khác nhau: Một là, coi CCKT là tổng thể các mối quan hệ kinh tế trong hệ thống.

Các quan hệ này không phải là quan hệ riêng lẻ mà là quan hệ tổng thể hữu cơ. Các quan hệ đó không phải là quan hệ tỷ lệ về lượng mà là quan hệ về chất lượng, quan hệ về cấu trúc bên trong. Hai là, CCKT bao gồm các bộ phận cấu thành nền kinh tế, các nhóm ngành, các khu vực, các thành phần, nằm trong hệ thống kinh tế quốc dân. Ba là, CCKT tồn tại các quan hệ tỷ lệ về lượng, tỷ trọng các yếu tố cấu thành nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ.

Bốn là, CCKT biểu hiện trong những điều kiện không gian, thời gian, về tự nhiên, kinh tế, xã hội nhất định. Với ý nghĩa đó, chúng ta có thể hiểu CCKT theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, CCKT là mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất của nền sản xuất xã hội trong giai đoạn lịch sử nhất định. Theo nghĩa hẹp, CCKT gắn với hình thái kinh tế xã hội nhất định, bao gồm các bộ phận cơ bản hợp thành.

CCKT kỹ thuật gồm cơ cấu ngành nghề, cơ cấu sản xuất, cơ cấu lao động. CCKT xã hội gồm cơ cấu thành phần, cơ cấu vùng. 11 Để hiểu CCKT của một đất nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định không thể tách rời yếu tố vật chất và yếu tố xã hội. Vì vậy đa số ý kiến đều nhất trí rằng CCKT của một nước, một quốc gia là tổng thể các mối quan hệ kinh tế hay bộ phận hợp thành nền kinh tế với vị trí, trình độ công nghệ, quy mô, tỷ trọng tương ứng giữa các bộ phận gắn với điều kiện kinh tế xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.

Trên cơ sở đó có thể xác định khái niệm CCKT như sau: Cơ cấu kinh tế là một phạm trù kinh tế thể hiện các mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành nền kinh tế quốc dân. Nói đến cơ cấu kinh tế là nói đến mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế. Mối quan hệ này phản ánh cả về mặt số lượng và chất lượng của các yếu tố hợp thành. CCKT là một khái niệm rộng, phức tạp.

Việc xác định đúng khái niệm CCKT góp phần làm rõ nội dung CCKT và phương hướng chuyển dịch CCKT. Ở Việt Nam chúng ta trong quá trình nhận thức lý luận CCKT cũng không giống nhau. Do cách tiếp cận, mục đích, đối tượng nghiên cứu khác nhau mà hiểu CCKT khác nhau.