Luận án Tiến sĩ: Chuyển biến xã hội nông thôn Châu thổ Sông Hồng thế kỷ XVII-XVIII (Tống Văn Lợi)

Châu thổ Sông Hồng là khu vực trọng yếu của Đại Việt. Nơi đây có nền văn minh lúa nước lâu đời. Đời sống cư dân gắn liền với sản xuất nông nghiệp. Làng xã là đơn vị hành chính và xã hội cơ bản. Thế kỷ XVII-XVIII, khu vực này chịu nhiều biến động. Các cuộc chiến tranh liên miên làm kiệt quệ sức dân. Chính sách của nhà nước cũng không ổn định. Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt thường xuyên. Nạn đói, dịch bệnh bùng phát. Cơ sở hạ tầng sản xuất không phát triển. Thương nghiệp bắt đầu nhen nhóm. Giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ hơn. Vùng Đồng bằng Bắc Bộ trở thành trung tâm của những chuyển biến. Đặc biệt là những biến đổi xã hội sâu sắc. Nó tác động đến mọi mặt đời sống nông thôn. Tình trạng mất mùa thường xuyên xảy ra. Người dân phải gánh chịu nhiều loại thuế. Ruộng đất bị phân chia không đều. Đây là giai đoạn chuyển mình của lịch sử. Làng quê truyền thống bắt đầu có sự khác biệt. Hệ thống tín ngưỡng dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng. Tuy nhiên, Phật giáo cũng có sự trỗi dậy. Bối cảnh lịch sử tạo tiền đề cho những thay đổi. Những thay đổi này định hình diện mạo xã hội. Và cơ cấu xã hội nông thôn sau này.

Sự biến đổi xã hội nông thôn thế kỷ XVII-XVIII là một quá trình phức tạp. Nó bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau. Cơ cấu xã hội nông thôn thay đổi từ gốc rễ. Mối quan hệ giữa các tầng lớp cũng dịch chuyển. Địa chủ trở thành thế lực kinh tế, chính trị. Nông dân bị phân hóa mạnh mẽ. Từ người nông dân tự canh thành tá điền. Thậm chí là lưu dân. Biến đổi không chỉ dừng lại ở kinh tế. Nó còn ảnh hưởng đến thiết chế làng xã. Các quy ước làng xã bị chi phối bởi quyền lực mới. Hoạt động sản xuất nông nghiệp không đủ nuôi sống người dân. Nhiều người phải chuyển sang thủ công nghiệp. Hoặc tìm cách buôn bán nhỏ lẻ. Sự di động xã hội diễn ra liên tục. Từ nông thôn ra thành thị. Hoặc từ vùng này sang vùng khác. Đây là dấu hiệu của sự bất ổn xã hội. Nhưng cũng là động lực cho những thay đổi. Luận án cung cấp cái nhìn tổng quan. Nó lý giải các yếu tố thúc đẩy những chuyển biến này. Đồng thời, phân tích hệ quả của chúng. Giai đoạn này là điểm nhấn trong lịch sử Việt Nam. Nó cho thấy khả năng thích nghi của cộng đồng. Dù đối mặt với nhiều khó khăn.

Tình hình chính trị rối ren làm suy yếu nhà nước. Thiết chế “lưỡng đầu” tồn tại. Vua Lê chỉ có danh nghĩa. Quyền lực thực sự nằm trong tay chúa Trịnh. Điều này tạo ra sự phân tán quyền lực. Gây khó khăn trong quản lý đất nước. Chiến tranh Trịnh-Nguyễn kéo dài hàng thập kỷ. Nó tiêu tốn rất nhiều nguồn lực. Nông dân phải gánh chịu binh dịch nặng nề. Nguồn nhân lực bị huy động vào chiến tranh. Sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ruộng đất bị bỏ hoang. Đời sống nhân dân vô cùng cực khổ. Tình trạng này làm suy yếu lòng tin vào chính quyền. Gây ra bất ổn xã hội. Những biến động chính trị đẩy nhanh quá trình phân hóa xã hội. Đặc biệt là ở vùng Châu thổ Sông Hồng. Các yếu tố này còn tạo điều kiện cho tham nhũng. Quan lại địa phương lạm dụng quyền lực. Gây thêm gánh nặng cho nông dân. Mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt. Nó là một trong những nguyên nhân chính. Dẫn đến những chuyển biến xã hội sâu sắc.

Kinh tế tư hữu ruộng đất phát triển mạnh mẽ. Chế độ sở hữu ruộng đất thay đổi. Ruộng đất tập trung ngày càng nhiều vào tay địa chủ. Nông dân bị mất đất. Họ phải trở thành tá điền. Hoặc phải đi làm thuê. Kinh tế hàng hóa cũng có sự khởi sắc. Các chợ, đô thị mới xuất hiện. Thương nghiệp phát triển. Điều này thúc đẩy sản xuất. Nhưng cũng làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo. Những người có vốn tích lũy nhanh chóng. Nông dân nhỏ lẻ khó cạnh tranh. Họ phải bán sản phẩm với giá thấp. Nhiều người bị bần cùng hóa. Sự phát triển của kinh tế thị trường. Nó làm suy yếu nền kinh tế tự cung tự cấp. Nông dân phải phụ thuộc vào thị trường. Điều này tạo ra nhiều cơ hội. Nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Sự biến đổi kinh tế là động lực chính. Nó tạo ra những chuyển biến xã hội. Đặc biệt là ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Nó thúc đẩy quá trình tái cơ cấu xã hội. Ảnh hưởng đến mọi tầng lớp cư dân. Từ làng xã đến từng hộ gia đình.

Di động xã hội là đặc điểm nổi bật trong giai đoạn này. Nông dân bị mất ruộng đất. Họ không còn nơi nương tựa. Nhiều người phải rời bỏ làng quê. Họ trở thành những người tha hương. Số lượng tá điền và cố nông gia tăng nhanh chóng. Điều này làm thay đổi vị thế của nông dân. Họ không còn là chủ nhân của ruộng đất. Mà phải phụ thuộc vào địa chủ. Sự di chuyển không chỉ là về địa lý. Nó còn là sự chuyển dịch về địa vị xã hội. Từ người có địa vị trong làng. Trở thành người không có tiếng nói. Hoặc phải chịu sự áp bức. Hiện tượng lưu tán gây ra nhiều hệ lụy. Nguồn lao động không ổn định. An ninh trật tự làng xã bị đe dọa. Nông dân tìm cách thoát khỏi cảnh bần cùng. Một số tìm đến các vùng đất mới khai hoang. Một số khác dạt vào các đô thị. Hoặc tham gia vào các hoạt động buôn bán nhỏ. Sự di động này làm tan rã cấu trúc xã hội cũ. Đồng thời, nó tạo ra những cộng đồng mới. Những cộng đồng này ít gắn bó hơn. Nhưng cũng năng động hơn trong việc tìm kiếm sinh kế.

Sự phân hóa xã hội diễn ra ngày càng sâu sắc. Nó tạo ra sự đối lập rõ rệt. Một bên là tầng lớp địa chủ giàu có. Họ tích lũy ruộng đất và tài sản. Họ nắm giữ quyền lực trong làng xã. Một bên là tầng lớp nông dân nghèo khó. Họ bị mất ruộng đất. Phải bán sức lao động để sống. Nông dân bị bóc lột nặng nề. Họ phải chịu tô tức cao. Và các nghĩa vụ lao dịch khác. Sự phân hóa này không chỉ ở kinh tế. Nó còn ở địa vị chính trị, xã hội. Địa chủ có tiếng nói trong việc quản lý làng xã. Nông dân không có quyền lực. Họ bị gạt ra ngoài lề. Mâu thuẫn giữa hai tầng lớp này gay gắt. Đôi khi bùng phát thành các cuộc nổi dậy. Điều này làm cho cơ cấu xã hội nông thôn trở nên căng thẳng. Nó không còn sự ổn định như trước. Sự phân hóa này là kết quả của nhiều yếu tố. Từ chính sách nhà nước đến sự phát triển kinh tế. Nó là một dấu hiệu rõ ràng. Về sự suy yếu của chế độ phong kiến. Và sự hình thành của một cấu trúc xã hội mới. Một cấu trúc dựa trên sở hữu tài sản. Thay vì địa vị dòng dõi hay tuổi tác.

Làng xã có nhiều chức năng quan trọng. Nó là đơn vị quản lý hành chính cơ sở. Làng xã thu thuế, tổ chức binh dịch. Nó điều hòa sản xuất nông nghiệp. Đảm bảo an ninh trật tự trong thôn xóm. Làng xã còn là trung tâm đời sống văn hóa, tín ngưỡng. Nơi tổ chức các lễ hội, cúng bái. Giúp duy trì sự gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, trong thế kỷ XVIII. Các chức năng này bắt đầu bị biến đổi. Quyền quản lý thường rơi vào tay địa chủ. Các hoạt động cộng đồng bị chi phối bởi người giàu. Nông dân nghèo ít có tiếng nói. Vai trò của làng xã vẫn thiết yếu. Nhưng bản chất của nó đã thay đổi. Làng xã trở thành một công cụ. Công cụ để thực thi chính sách của nhà nước. Đồng thời, cũng là nơi. Địa chủ củng cố quyền lực của mình. Những chức năng này cho thấy sự phức tạp. Của cơ cấu xã hội nông thôn thời bấy giờ. Nó là nơi diễn ra cả sự hợp tác lẫn mâu thuẫn. Giữa các tầng lớp và cá nhân. Sự biến đổi chức năng làng xã. Là một phần của chuyển biến xã hội lớn hơn.

Thiết chế làng xã truyền thống dần biến đổi. Quy ước làng xã và hương ước là các luật lệ địa phương. Chúng từng là nền tảng của sự công bằng. Nhưng trong thế kỷ XVII-XVIII. Các quy ước này bị sửa đổi. Hoặc bị giải thích theo hướng có lợi cho địa chủ. Những người giàu có, nhiều ruộng đất. Họ có ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng hương ước. Nông dân nghèo bị hạn chế quyền lợi. Họ không có tiếng nói trong các quyết định chung. Sự thay đổi này làm suy yếu tính tự quản của làng xã. Nó làm gia tăng sự bất bình đẳng. Các lệ làng trở thành công cụ. Công cụ để bảo vệ quyền lợi của giới tinh hoa. Điều này dẫn đến sự rạn nứt trong cộng đồng. Tình trạng này phản ánh rõ nét. Quá trình phân hóa xã hội ở Châu thổ Sông Hồng. Từ một xã hội ít phân biệt. Chuyển sang một xã hội có sự phân tầng rõ rệt. Biến đổi thiết chế làng xã là một dấu hiệu quan trọng. Nó cho thấy sự suy tàn của các giá trị cũ. Và sự nổi lên của những giá trị mới. Những giá trị này dựa trên quyền sở hữu. Thay vì truyền thống và tình nghĩa. Đây là một chuyển biến xã hội mang tính lịch sử.

Chế độ tư hữu ruộng đất phát triển mạnh mẽ. Đây là động lực chính. Nó làm thay đổi cơ cấu sở hữu. Địa chủ mua gom ruộng đất. Từ những nông dân nghèo khó. Hoặc từ những ruộng công của làng xã. Điều này làm tăng nhanh tài sản của địa chủ. Họ trở thành những người giàu có. Và có quyền lực rất lớn trong làng xã. Quyền lực này không chỉ về kinh tế. Mà còn cả về chính trị và xã hội. Địa chủ có tiếng nói trong việc quyết định các vấn đề chung. Họ có thể chi phối các quy ước làng xã. Nông dân phụ thuộc hoàn toàn vào địa chủ. Họ phải cày cấy trên ruộng đất của địa chủ. Và phải nộp tô tức nặng nề. Sự gia tăng quyền lực địa chủ. Nó làm suy yếu vai trò của các thiết chế khác. Ví dụ như vai trò của làng xã truyền thống. Hoặc vai trò của chính quyền trung ương. Những người địa chủ thường là quan lại đã về hưu. Hoặc những người có quan hệ với chính quyền. Điều này càng củng cố vị thế của họ. Nó làm sâu sắc thêm sự phân hóa xã hội nông thôn. Và là nguyên nhân của nhiều mâu thuẫn.

Kinh tế hàng hóa và thương nghiệp khởi sắc. Các đô thị và chợ mọc lên nhiều hơn. Điều này tạo ra cơ hội mới. Nông dân có thể bán sản phẩm nông nghiệp. Hoặc sản phẩm thủ công nghiệp của mình. Tuy nhiên, nó cũng mang lại nhiều thách thức. Nông dân nhỏ lẻ thường gặp khó khăn. Họ không có vốn. Không có kinh nghiệm buôn bán. Họ dễ bị các thương lái lớn ép giá. Điều này làm giảm thu nhập của nông dân. Một số người phải bỏ ruộng đất. Để tìm kế sinh nhai khác. Ví dụ như làm nghề buôn bán nhỏ. Hoặc làm thuê trong các xưởng thủ công. Sự phát triển thương nghiệp. Nó thúc đẩy quá trình đô thị hóa. Nhưng cũng làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo. Những người có vốn, có quan hệ. Họ dễ dàng làm giàu hơn. Còn nông dân thì ngày càng bần cùng hóa. Ảnh hưởng của thương nghiệp không chỉ là kinh tế. Nó còn thay đổi lối sống, tư duy của người dân. Đặc biệt là ở vùng Châu thổ Sông Hồng. Nơi có nhiều tuyến giao thương quan trọng. Sự chuyển biến này là một phần của quá trình hiện đại hóa. Mặc dù vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.

Địa chủ trở thành tầng lớp có quyền lực nhất. Họ tích lũy ruộng đất và tài sản khổng lồ. Việc thôn tính ruộng đất diễn ra mạnh mẽ. Địa chủ mua lại ruộng đất của nông dân. Đặc biệt khi nông dân gặp khó khăn. Hoặc ruộng công của làng xã bị biến thành ruộng tư. Điều này làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo. Địa chủ có khả năng kiểm soát kinh tế. Và cả chính trị ở cấp độ làng xã. Họ thường là những người có học thức. Hoặc có quan hệ với chính quyền. Điều này càng củng cố vị thế của họ. Họ trở thành trung tâm quyền lực mới. Thay thế cho các già làng, bô lão. Sự gia tăng địa chủ không chỉ là về số lượng. Mà còn là về mức độ ảnh hưởng. Họ có thể thay đổi các quy ước làng xã. Hoặc chi phối các quyết định quan trọng. Điều này làm thay đổi bản chất của làng xã. Từ một cộng đồng tự quản. Chuyển thành một cấu trúc phân tầng rõ rệt. Sự bành trướng của địa chủ. Là một hệ quả tất yếu. Của các yếu tố kinh tế và chính trị. Trong thế kỷ XVII-XVIII. Nó là một trong những chuyển biến xã hội lớn nhất. Ảnh hưởng đến hàng triệu nông dân.

Nông dân bị phân hóa thành nhiều hạng. Một bộ phận bị bần cùng hóa hoàn toàn. Họ mất hết ruộng đất. Phải làm tá điền hoặc cố nông. Cuộc sống của họ rất khó khăn. Họ phải nộp tô tức cao. Và chịu nhiều gánh nặng khác. Một bộ phận nông dân khác phải lưu tán. Họ rời bỏ làng quê. Để tìm kế sinh nhai ở nơi khác. Hiện tượng lưu tán này rất phổ biến. Nó gây ra tình trạng bất ổn xã hội. Nhiều vùng đất bị bỏ hoang. Nguồn lao động không ổn định. Sự phân hóa này không chỉ là kinh tế. Nó còn là sự tan rã của các mối quan hệ xã hội. Nông dân mất đi sự gắn kết với làng xã. Họ trở thành những cá nhân cô độc. Dễ bị lợi dụng và bóc lột. Hậu quả này rất nghiêm trọng. Nó làm suy yếu sức mạnh của tầng lớp nông dân. Là nền tảng của xã hội phong kiến. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển của đất nước. Và là nguyên nhân của nhiều cuộc nổi dậy. Trong các thế kỷ sau. Sự bần cùng hóa và lưu tán của nông dân. Là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất. Của chuyển biến xã hội tại Châu thổ Sông Hồng.