Luận án Tiến sĩ: Biểu hiện Chủ nghĩa Tượng trưng và Siêu thực trong Thơ Việt Nam Hiện đại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- VŨ THỊ LAN ANH NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CHỦ NGHĨA TƢỢNG TRƢNG VÀ SIÊU THỰC TRONG THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2019 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- VŨ THỊ LAN ANH NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CHỦ NGHĨA TƢỢNG TRƢNG VÀ SIÊU THỰC TRONG THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Trần Khánh Thành XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Trần Khánh Thành PGS. Đoàn Đức Phương Hà Nội - 2019 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan dưới đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Tác giả Vũ Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Cấu trúc của luận án .7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Giới thuyết về chủ nghĩa tƣợng trƣng, siêu thực. Chủ nghĩa tượng trưng.

Chủ nghĩa siêu thực. Nghiên cứu về chủ nghĩa tƣợng trƣng, siêu thực trong thơ hiện đại Việt Nam. Hướng nghiên cứu về những biểu hiện của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực trong tư tưởng sáng tác của các tác giả thơ Việt Nam hiện đại. Hướng nghiên cứu về những biểu hiện của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực trong bút pháp nghệ thuật của các tác giả thơ Việt Nam hiện đại.

Hướng nghiên cứu về những biểu hiện của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực trong thơ Việt Nam qua các giai đoạn từ góc nhìn so sánh. Nghiên cứu về tượng trưng, siêu thực ảnh hưởng đến quá trình sáng tác của một số tác giả thơ hiện đại tiêu biểu .27 CHƢƠNG 2: YẾU TỐ TƢỢNG TRƢNG, SIÊU THỰC TRONG PHONG TRÀO THƠ MỚI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ BỐI CẢNH TIẾP NHẬN VĂN HÓA PHƢƠNG TÂY ĐẦU THẾ KỈ XX. Phong trào Thơ mới trong hành trình phát triển tƣ duy nghệ thuật. Những biểu hiện của chủ nghĩa tƣợng trƣng trong Thơ mới .43 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Sự tương hợp, tương giao trong cảm nhận về thế giới. Sử dụng biểu tượng trong Thơ mới. Nhạc tính trong Thơ mới. Những biểu hiện của chủ nghĩa siêu thực trong Thơ mới.

Khám phá hiện thực tuyệt đối bằng giấc mơ. Khám phá siêu thực bằng trực giác. Phương thức tạo hình độc đáo của các nhà thơ siêu thực .71 CHƢƠNG 3:YẾU TỐ TƢỢNG TRƢNG, SIÊU THỰC TRONG THƠ VIỆT NAMGIAI ĐOẠN 1945 – 1975 VÀ NHU CẦU CÁCH TÂN, HIỆN ĐẠI HÓA THƠ. Bối cảnh thơ khu vực miền Bắc giai đoạn 1945 - 1975.

Những biểu hiện của khuynh hƣớng tƣợng trƣng, siêu thực trong thơ Trần Dần. Ngôn từ thơ giàu sức gợi cảm và nhạc tính. Thơ Trần Dần sử dụng biểu tượng đầy ám ảnh. Những biểu hiện của khuynh hƣớng tƣợng trƣng, siêu thực trong thơ Hoàng Cầm .1 Lối viết tự động.

Giải mã những giấc mơ. Phương pháp tạo hình. Thơ Hoàng Cầm mở ra tính chất tương giao và những liên tưởng bất ngờ. Những sáng tạo về nhạc tính.

Bối cảnh văn học miền Nam giai đoạn 1954 - 1975. Thơ Thanh Tâm Tuyền trong ảnh hƣởng của chủ nghĩa tƣợng trƣng, siêu thực. Những biểu hiện của chủ nghĩa tượng trưng trong thơ Thanh Tâm Tuyền. Những biểu hiện của yếu tố siêu thực trong thơ Thanh Tâm Tuyền .111 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Bùi Giáng với những ảnh hƣởng của chủ nghĩa tƣợng trƣng, siêu thực. Hệ thống thi ảnh biểu tượng trong Bùi Giáng. Dòng chảy siêu thực trong thơ Bùi Giáng .123 CHƢƠNG 4:YẾU TỐ TƢỢNG TRƢNG, SIÊU THỰC TRONG THƠ VIỆT NAMSAU 1975 THỰC HÀNH SÁNG TẠO TRONG THẾ GIỚI ĐA TRỊ. Phác thảo diện mạo thơ Việt Nam từ sau 1975.

Dấu ấn của chủ nghĩa tƣợng trƣng trong thơ Việt Nam từ sau 1975. Dấu ấn của chủ nghĩa tượng trưng trong cảm hứng và tư duy nghệ thuật .2 Dấu ấn tượng trưng trong ngôn từ và nhạc điệu. Dấu ấn của chủ nghĩa siêu thực. Dấu ấn siêu thực trong cảm thức nghệ thuật.

Dấu ấn siêu thực trong cấu trúc văn bản ngôn từ .161 TÀI LIỆU THAM KHẢO .165 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lịch sử văn học nhân loại đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau, trong đó có những thời kì nở rộ nhiều trường phái, trào lưu nghệ thuật có sức lan tỏa sâu rộng. Ở phương Tây, chủ yếu là tại Pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX hình thành chủ nghĩa tượng trưng và siêu thực với hệ thống quan niệm và những nguyên tắc sáng tạo đặc thù, mang tầm ảnh hưởng lớn lao, không chỉ thúc đẩy thơ ca phát triển rực rỡ mà còn thâm nhập vào nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau như hội họa, điện ảnh, điêu khắc. Bằng những triết thuyết, tuyên ngôn, lý luận chặt chẽ, và nhất là thực tiễn sáng tác đầy sức cuốn hút, thi phái tượng trưng, siêu thực đã phát triển và định hình vị thế của mình trong nền thơ ca thế giới.

Đối với Việt Nam, một đất nước phương Đông, thuộc tiểu vùng Đông Nam Á cuối thế kỷ XIX, đã diễn ra một cuộc gặp gỡ, giao lưu và tiếp xúc về văn hóa rất mạnh mẽ, góp phần đưa văn học Việt Nam kết nối và hòa nhập cùng quỹ đạo chung của thế giới. Trong tầm ảnh hưởng của quy luật giao lưu, tiếp nhận các loại hình nghệ thuật cũng như các trường phái, trào lưu văn học, có thể khẳng định rằng thơ hiện đại Việt Nam có dấu ấn của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực. Từ sau năm 1936, bắt đầu là khuynh hướng tượng trưng sau đó là siêu thực du nhập vào nước ta và từ đó vận động, trải qua nhiều thăng trầm cùng dòng chảy văn học dân tộc. Phong trào Thơ mới (1932 – 1945) “mở ra một thời đại trong thi ca” đã minh chứng cho công cuộc canh tân thơ Việt Nam, nỗ lực vận động vượt thoát ra khỏi loại hình thơ trung đại, phát triển theo tinh thần hiện đại, tiếp thu và khai mở nhiều khuynh hướng, trào lưu phong phú.

Cũng chỉ trong 13 năm Thơ mới tồn tại, một khoảng thời gian không dài lâu nhưng thơ Việt đã đi qua và hấp thụ cả 100 năm thơ Pháp từ chủ nghĩa lãng mạn đầu thế kỷ XIX với tên tuổi Hugo, Lamartine, Chateaubriand, Musset, Vigny, đến khuynh hướng tượng trưng với Rimbaud, Verlaine, Mallarme, Baudelaire, và thậm chí đã chạm vào siêu thực – một địa hạt độc đáo và huyền bí. Sau Cách mạng tháng Tám, phong trào Thơ mới khép lại, ở miền Bắc loại hình văn học cách mạng trở thành dòng chảy chủ lưu mạnh mẽ, 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phù hợp với hoàn cảnh thời đại sôi sục đấu tranh giải phóng dân tộc. Vì thế, khuynh hướng tượng trưng, siêu thực cũng phai mờ dần trong sáng tác của các tác giả, nhưng không vì thế mà mất đi. Nó vẫn âm thầm biểu hiện như những dòng mạch riêng, ẩn khuất với những thử nghiệm, khám phá về bút pháp, có khi chìm sâu vào sáng tạo vô thức, tâm linh.

Ngay từ giai đoạn đầu của thời kì thơ kháng chiến, những tác giả như Nguyễn Đình Thi, Hoàng Cầm, Trần Dần đã thể hiện những tín hiệu cách tân. Họ không chủ định tiếp thu như một kiểu luận thuyết nhưng với bản chất là những yếu tố cơ bản trong thi pháp thơ nên tượng trưng, siêu thực vẫn hiện hữu trên những trang thơ của họ. Từ năm 1954, đất nước bị chia cắt đôi miền Nam - Bắc, văn học mỗi khu vực thuộc phạm trù văn hóa khác nhau, có những đặc trưng riêng do ý thức hệ và ảnh hưởng của nhiều tư tưởng. Nếu các tác giả thơ miền Bắc chủ yếu sáng tạo theo nguyên tắc tư tưởng thẩm mỹ của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa thì văn học đô thị miền Nam vùng tạm chiếm trong một bối cảnh khá đặc biệt chịu ảnh hưởng của văn hóa Mĩ và phương Tây nên đã tiếp cận nhiều trào lưu mang tinh thần khai phóng.

Khuynh hướng tượng trưng, siêu thực có điều kiện được tiếp nối trên mảnh đất này trong thơ Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, nhất là hoạt động của nhóm Sáng Tạo với ý thức làm mới thơ như Thanh Tâm Tuyền, Bùi Giáng, Tô Thùy Yên, Nguyên Sa, Nguyễn Đức Sơn. Sau năm 1975, miền Nam được giải phóng, đất nước độc lập thống nhất, văn học hai miền như hai dòng chảy được hợp lưu, tạo nên diện mạo chung của thơ Việt Nam trong một thời kì mới. Vượt qua những cách biệt trước đó, hòa vào không khí chung của công cuộc đổi mới văn nghệ, từ năm 1986 văn học đất nước mở rộng giao lưu, hội nhập, người nghệ sỹ được chủ động, tự do khám phá, sáng tạo cũng như tiếp nhận và thể nghiệm nhiều phương thức sáng tác khác nhau. Tuy nhiên trong thời kì này, thơ chưa đạt được những thành tựu kết tinh như văn xuôi, nhưng bước đầu đã xuất hiện nhiều tiếng nói, âm hưởng, giọng điệu phong phú và độc đáo.

Nhiều đại diện tiêu biểu như Trần Dần, Lê Đạt, Dương Tường, Đặng Đình Hưng. nỗ lực cách tân về hình thức trình bày ngôn từ theo hướng sắp đặt, đề xuất kiểu thơ “dòng chữ” như một cách phản ứng lại sự mòn cũ trong những diễn ngôn trước đó. Một số gương mặt 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khác như Thanh Thảo, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Mai Văn Phấn, Trương Đăng Dung,. say sưa khai thác cái tôi nội cảm giàu cung bậc, có khi đi vào vùng mờ tâm linh được kết hợp với ngôn ngữ biểu đạt sắc nhọn và sự tổ chức cấu trúc văn bản.

Có thể nói trong một bối cảnh rộng mở, cùng với tiền đề là chủ nghĩa hiện đại đang có sự bứt phá, thậm chí là có tính toàn cầu hóa thì khuynh hướng tượng trưng, siêu thực đã in đậm dấu ấn trong bút pháp, tư tưởng, nguyên tắc sáng tạo của nhiều tác giả.