Chơi cổ vật: Văn hóa giới trung lưu Hà Nội - Luận án Tiến sĩ Văn hóa học của Vương Toàn Thắng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ********* VƯƠNG TOÀN THẮNG CHƠI CỔ VẬT: VĂN HÓA CỦA GIỚI TRUNG LƯU HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội, năm 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ********* VƯƠNG TOÀN THẮNG CHƠI CỔ VẬT: VĂN HÓA CỦA GIỚI TRUNG LƯU HÀ NỘI Ngành: Văn hóa học Mã số: 9.40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. ĐỖ LAN PHƯƠNG Hà Nội, năm 2024 LỜI CAM ÐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Các thông tin, số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ thể. Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Vương Toàn Thắng DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 1. Tầng lớp trung lưu : TLTL 2. Nghiên cứu sinh : NCS 3. Câu lạc bộ : CLB 4.

Thể thao và Du lịch : TT & DL MỤC LỤC MỞ ĐẦU.TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Về tầng lớp trung lưu ở Việt Nam. Về cổ vật, chơi cổ vật và người chơi cổ vật.

Về cổ vật. Về chơi cổ vật và người chơi cổ vật. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết của luận án.40 Tiểu kết chương 1.

SỰ HÌNH THÀNH GIỚI TRUNG LƯU VÀ THÚ CHƠI CỔ VẬT Ở HÀ NỘI. Sự hình thành giới trung lưu Hà Nội. Khái quát về thành phố Hà Nội. Quá trình hình thành giới trung lưu.

Sự ra đời thú chơi cổ vật. Cổ vật được lưu truyền. Cổ vật làm quà tặng và sự ra đời thú chơi cổ vật.57 Tiểu kết chương 2. CHƠI CỔ VẬT Ở HÀ NỘI TỪ THẾ KỶ XX ĐẾN NAY 68 3.

Chơi cổ vật trước và sau năm 1975. Chơi cổ vật theo lối cổ đồ. Chơi cổ vật theo lối sưu tập. Biến động về cổ vật và chơi cổ vật.

Cổ vật đi vào thị trường ngầm và bước “tạm nghỉ” của chơi cổ vật 78 3. Thị trường cổ vật mở cửa và sự phát triển chơi cổ vật. Chơi cổ vật từ đầu thế kỷ XXI đến nay. Duy trì phong cách sưu tập trong chơi cổ vật.

Phát triển phong cách “Mid-century Modern”trong chơi cổ vật. Các hội/ câu lạc bộ chơi cổ vật.98 Tiểu kết chương 3. MỘT SỐ BÀN LUẬN VỀ CHƠI CỔ VẬT TRONG VĂN HÓA CỦA GIỚI TRUNG LƯU HÀ NỘI. Nhận diện nhóm trung lưu chơi cổ vật ở Hà Nội.

Đa dạng nghề nghiệp, thị hiếu và yếu tố kinh tế trong quan hệ của người chơi cổ vật. Sự kết hợp giữa thưởng lãm cổ vật, tích lũy của cải và tri thức văn hóa……. Chơi cổ vật trong văn hóa của giới trung lưu Hà Nội. Phản ánh lối sống của một bộ phận trung lưu.

Cách xác lập giá trị bản thân, đóng góp cho văn hóa xã hội. Góc khuất của sân chơi cổ vật. Về quá trình sưu tầm, chơi cổ vật. Về thị trường cổ vật và quản lý cổ vật.132 Tiểu kết chương 4.

139 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 153 PHỤ LỤC II. Tính cấp thiết của đề tài Giới trung lưu hay thường gọi là tầng lớp trung lưu- thuật ngữ chỉ một giai tầng trong xã hội, là nhóm người tạo nên khuynh hướng chủ đạo của các nước phát triển trên thế giới hiện nay. Họ được xem là những người góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển ở mỗi quốc gia- dân tộc.

Về cơ bản, giới trung lưu là tập hợp những người có cuộc sống khá giả, trình độ học vấn cao, hoặc được đào tạo nghề nghiệp thành thạo (trình độ tay nghề cao), có ý thức chính trị, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật tốt, có tinh thần sáng tạo, chủ động học hỏi vươn lên làm chủ được bản thân, khẳng định vị thế trong xã hội. Giới trung lưu đã là đối tượng nghiên cứu của ngành xã hội học và đang gây được sự chú ý đặc biệt đối với ngành văn hóa học ở Việt Nam trong thời gian gần đây. Với cách tiếp cận Văn hóa học, nghiên cứu về văn hóa của giới trung lưu, như các nhóm xã hội khác, coi các thực hành văn hóa là sự lựa chọn riêng biệt, là một dạng/kiểu thị hiếu mà mỗi nhóm xã hội sử dụng (theo đuổi) để tạo dựng và khu biệt mình với các nhóm xã hội khác, bộc lộ văn hóa của nhóm, nhưng đồng thời góp phần tạo nên sự đa dạng và phong phú cho tổng thể văn hóa xã hội. Trong quá trình thực hành, các kiểu/ dạng văn hóa đó tạo nên một mạng lưới quan hệ xã hội để liên kết những người có cùng một kiểu văn hóa (hay cùng thị hiếu) với nhau và nó trở thành một cách thức, công cụ hay phương tiện để liên kết xã hội, tạo dựng nhóm và tầng lớp xã hội, có sức ảnh hưởng tới các giai tầng khác.

Chẳng hạn, Văn hóa học coi những món ăn, thời trang, âm nhạc, trò chơi, hoạt động giải trí,. gắn liền với mỗi giai tầng xã hội, nó biểu hiện sự hình thành những “tiểu văn hóa”, lấy đó làm chủ đề cho những nghiên cứu của mình. Luận án này cũng coi “chơi cổ vật” của một bộ phận giới trung lưu Hà Nội hiện nay như một trong những thực hành văn hóa tạo nên “tiểu văn hóa” trung lưu. Với lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, Hà Nội trở thành đất “ngàn năm văn hiến”.

Trong rất nhiều nghiên cứu về Hà Nội đã công bố (hình thành cả một chủ đề nghiên cứu- “Hà Nội học”), ở tất cả các khía cạnh chính trị- xã hội, kinh tế, văn hóa, trong đó đã có những nội dung đề cập tới “thú ăn chơi” của người Hà Nội 1 trước đây mà thưởng ngoạn cổ vật là một phần, trở thành một truyền thống của văn hóa Hà Nội. Truyền thống này đã từng đứt đoạn vì những hạn chế của tư duy văn hoá thời bao cấp. Nhưng kể từ khi Luật Di sản văn hoá ra đời vào năm 2001, phong trào sưu tầm và thưởng ngoạn cổ vật của cả nước nói chung và đặc biệt là của Hà Nội nói riêng phát triển mạnh mẽ. Đến nay, dù chưa có một tổng kết nào cụ thể nhưng có thể tạm tính, Hà Nội có khoảng 6000 người chơi cổ vật, đã có năm Hội và Câu lạc bộ (CLB) cổ vật và thưởng ngoạn cổ vật được thành lập, với đội ngũ hội viên đông đảo, chưa kể một số Hội hay CLB đang trong quá trình hình thành, và khá đông các nhà sưu tập muốn hoạt động riêng lẻ.

Chơi đồ cổ có thể gọi là một loại hình trò chơi giải trí mang đậm chất trí tuệ, người tham gia cần thỏa mãn ba điều kiện: đam mê, tiền bạc và tri thức, mà để thỏa mãn ba điều kiện này phải là những người ít nhất là khá giả, hay là tầng lớp trung lưu (như các nghiên cứu xã hội học gần đây ở Việt Nam gọi tên). Cùng với sự bùng phát hiện tượng chơi cổ vật trong giới trung lưu, và văn hóa của giới trung lưu vẫn còn ít được quan tâm trong các nghiên cứu của ngành khoa học nhân văn hiện nay. Các nghiên cứu xã hội học (của học giả cả trong và ngoài nước) gần đây cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi sang phát triển xã hội công nghiệp hiện đại hóa và hội nhập toàn cầu, Việt Nam đang dần có tỉ lệ cơ cấu dân cư là trên dưới 30% dân số thuộc tầng lớp trung lưu. Do đó, các nhà xã hội học khuyến nghị, Việt Nam cần được trung lưu hóa xã hội để nâng cao đời sống người dân cả ở mức sống và chất lượng sống, cũng như xây dựng xã hội trung lưu theo mô hình của xã hội hậu công nghiệp hóa và công nghệ hiện đại, thông tin kỹ thuật số, được xem là một xu hướng tất yếu và ngày càng trở nên phổ biến.

Như vậy, việc nghiên cứu về giới trung lưu hiện nay cần sự quan tâm hơn nữa của các ngành khoa học nhân văn, trong đó có Văn hóa học, mà tiếp cận chơi cổ vật có thể được xem như một trong các hướng tìm hiểu về văn hóa của giới trung lưu nói chung và giới trung lưu ở Hà Nội nói riêng. Hơn nữa, chơi cổ vật hiện đang là một hiện tượng văn hóa- xã hội được nhiều người quan tâm, không chỉ giới nghiên cứu, do đó, nó rất cần được nghiên cứu. Trong luận án này, việc xem xét thú chơi cổ vật là một sở thích hay còn là một thực hành văn hóa, một thực hành xã hội cũng cần được giải đáp. Thực tế cho 2 thấy, trong quá trình tham gia chơi cổ vật, các “bước” chơi làm nảy sinh nhu cầu liên kết giữa những người tham gia, hình thành các nhóm, các CLB, Hội cổ vật và Hội chơi cổ vật.

Mối quan hệ giữa các thành viên trong và ngoài hội/CLB, cũng như các mối quan hệ “liên” hội, đã tạo ra những mạng lưới xã hội đan chéo. Ở đó, thành viên có thể sử dụng các mối quan hệ này để theo đuổi thú chơi cổ vật, vậy họ được gì ở đó. Hoạt động của các Hội/CLB có vai trò như thế nào đối với hội viên và có phải là một hình thức biểu hiện của “tiểu văn hóa” trung lưu, vai trò của nó đối với tổng thể văn hóa- xã hội của Hà Nội như thế nào?. Tất cả đều cần làm rõ từ kết quả nghiên cứu thực tiễn… Là giảng viên văn hóa tại một Trường đào tạo cán bộ Đảng cho thành phố Hà Nội, và cũng là một người chơi cổ vật lâu năm, có một số trải nghiệm khi tham gia vào quá trình thành lập và hoạt động của các CLB, Hội chơi cổ vật của Hà Nội, NCS muốn nghiên cứu về thú chơi này nhằm góp phần làm dầy thêm những nghiên cứu về văn hóa Hà Nội, đặc biệt, chơi cổ vật hiện đang rất phát triển trong bối cảnh mới của Hà Nội hiện đại hóa.

NCS cũng biết được nghề nghiệp, mức sống, ứng xử xã hội của nhiều người chơi cổ vật, nhận thấy chơi cổ vật không đơn thuần chỉ là một thực hành trò chơi giải trí theo sở thích, quá trình tham gia chơi nói lên văn hóa của người chơi. Do đó, NCS đã chọn đề tài nghiên cứu Chơi cổ vật: văn hóa của giới trung lưu Hà Nội làm luận án Tiến sĩ Văn hóa học.