Luận án: Chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư KH&CN - Bài học từ quốc tế cho Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THÀNH LONG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THÀNH LONG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM Ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 9.06 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Quang Thuấn 2. Đặng Thị Phƣơng Hoa HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu thu thập, trích dẫn, xử lý từ các nguồn chính thức và riêng của tác giả.

Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan. Nội dung luận án không trùng lặp và chưa được công bố trong bất cứ công trình của ai trước đó. Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2020 Tác giả luận án Đỗ Thành Long i LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Quang Thuấn và PGS.

Đặng Thị Phương Hoa. Ngoài những chỉ dẫn về mặt khoa học, các thầy cô còn là động lực lớn giúp tác giả tự tin và say mê nghiên cứu. Tác giả bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và sự kính trọng đối với các thầy cô. Tác giả cảm ơn lãnh đạo Khoa Kinh tế Quốc tế, Học viện Khoa học Xã hội cùng các thầy cô giáo tham gia giảng dạy đã cung cấp những kiến thức cơ bản, sâu sắc và giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu thực hiện luận án này.

Tác giả bày tỏ lòng biết ơn đến các đồng chí lãnh đạo, các đồng nghiệp nơi tác giả công tác đã tạo mọi điều kiện cho tác giả trong quá trình công tác, học tập, nghiên cứu khoa học để hoàn thành luận án này. Tác giả chân thành cảm ơn các doanh nghiệp đã cung cấp tài liệu, trả lời phỏng vấn; Cảm ơn các bạn đồng nghiệp, bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện cho tác giả trong quá trình công tác, học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2020 Nghiên cứu sinh Đỗ Thành Long ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ.

Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư cho khoa học và công nghệ. Các chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học và công nghệ. Khoảng trống nghiên cứu cho luận án.20 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ. Vai trò của khoa học và công nghệ đối với tăng trƣởng kinh tế.

Vai trò của đầu tƣ từ khu vực doanh nghiệp cho khoa học và công nghệ. Các yếu tố ảnh hƣởng đến đầu tƣ cho hoạt động khoa học và công nghệ của doanh nghiệp. Đặc tính của mỗi doanh nghiệp và ngành công nghiệp. Tính cạnh tranh.

Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ. Vị trí và cơ hội tiếp cận nguồn tri thức. Lan toả tri thức từ hoạt động nghiên cứu và phát triển nước ngoài 32 2. Các chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tƣ cho khoa học và công nghệ.

Chính sách trọng cung. Chính sách trọng cầu. Chính sách về các yếu tố phụ trợ. Chính sách liên kết các bên trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia.

43 Chƣơng 3: CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA TRUNG QUỐC, HÀN QUỐC VÀ ISRAEL. Kinh nghiệm Trung Quốc. Bối cảnh quốc gia. Quan điểm của nhà nước về việc thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học và công nghệ.

Các chính sách được sử dụng nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ. Kinh nghiệm Hàn Quốc. Bối cảnh quốc gia. Quan điểm của nhà nước về việc thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học và công nghệ.

Các chính sách được sử dụng nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ. Kinh nghiệm Israel. Bối cảnh quốc gia. Quan điểm của nhà nước về việc thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học và công nghệ.

Các chính sách được sử dụng nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ. Một số bài học chung rút ra từ kinh nghiệm của ba quốc gia.99 Chƣơng 4: CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƢ CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM. Quan điểm và mục tiêu của Nhà nƣớc về thúc đẩy doanh nghiệp đầu tƣ cho khoa học và công nghệ. Hiện trạng hạ tầng và chính sách khoa học và công nghệ.

Quan điểm và mục tiêu. Các chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tƣ cho khoa học và công nghệ tại Việt Nam. Chính sách trọng cung. Chính sách trọng cầu.

Chính sách về các yếu tố phụ trợ. Chính sách liên kết các bên trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia. Đánh giá chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tƣ cho khoa học và công nghệ tại Việt Nam. So sánh Việt Nam và các quốc gia tham khảo.

Một số đánh giá từ khảo sát thực tế doanh nghiệp. Một số kết quả đã đạt được. Một số hạn chế và nguyên nhân. Một số bài học kinh nghiệm.

Bối cảnh trong nước và quốc tế. Một số bài học kinh nghiệm để xây dựng chính sách thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học và công nghệ.147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 172 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt CNC Công nghệ cao CNH Công nghiệp hóa CNTT Công nghệ thông tin DN Doanh nghiệp DNNN Doanh nghiệp nhà nước DNVVN Doanh nghiệp vừa và nhỏ ĐMCN Đổi mới công nghệ ĐMST Đổi mới sáng tạo ETRI Electronics and Viện Nghiên cứu điện tử và viễn Telecommunications Research thông Institute FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GNP Gross National Product Tổng sản lượng quốc gia GRI Government Research Institute Viện nghiên cứu công lập HĐH Hiện đại hóa HIDZ High-tech Industrial Khu phát triển công nghiệp công Development Zone nghệ cao ICT hoặc Information Technology and Công nghệ thông tin và truyền thông CNTT&TT Communication IIA Israel Innovation Authority Cơ quan đổi mới Israel IMF International Moneytary Fund Tổ chức tiền tệ thế giới IPR Intellectual Property Rights Quyền sở hữu trí tuệ KAIST Korean Advanced Institute of Viện Nghiên cứu cao cấp về khoa học Science and Technology và công nghệ Hàn Quốc KIET Korea Institute of Electronics Viện Nghiên cứu Công nghệ Điện tử Technology Hàn Quốc KIST Korea Industrial Technology Viện Khoa học và Công nghệ Hàn vi Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt Association Quốc KHCN Science and Technology Khoa học và công nghệ KHCNST Science, Technology and Chính sách khoa học và công nghệ Innovation Policy sáng tạo KT-XH Kinh tế-xã hội M&A Merger & Acquisition Sát nhập và Mua lại NAFOSTED National Foundation for Science Quỹ Phát triển khoa học và công and Technology Development nghệ quốc gia NATIF National Technology Innovation Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia Fund R&D hoặc Research and Development Nghiên cứu khoa học và phát triển NC&PT công nghệ/hoặc Nghiên cứu và phát triển NCS Nghiên cứu sinh NIS National Innovation System Hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia NSNN Ngân sách nhà nước OCS Office of Chief Scientist Văn phòng nhà khoa học trưởng Organization for Economic Co- OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế operation and Development QP-AN Quốc phòng-An ninh SEZ Special Economic Zone Đặc khu kinh tế SHTT Sở hữu trí tuệ TFP Total Factor Productivity Năng suất các yếu tố tổng hợp USD US Dollar Đồng Đô la Mỹ WEF World Economic Forum Diễn đàn kinh tế thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Chính sách thúc đẩy DN đầu tư cho khoa học và công nghệ theo hướng tiếp cận chuỗi cung ứng sản phẩm khoa học và công nghệ.

Khung phân tích cho luận án. So sánh một số đặc điểm của Việt Nam với Hàn Quốc, Trung Quốc và Israel. Một số chính sách ưu đãi thuế để thúc đẩy các hoạt động liên quan đến R&D của Hàn Quốc. Nhân lực NC&PT qua các năm (người).

Nhân lực NC&PT theo khu vực thực hiện và chức năng năm 2017. Tổ chức NC&PT chia theo quy mô nhân lực năm 2017. Tổ chức NC&PT theo vùng địa lý năm 2017. Khảo sát DN về các chính sách thúc đẩy DN đầu tư cho KHCN.

Đề xuất của DN về các chính sách thúc đẩy DN đầu tư cho KHCN. 129 vi DANH MỤC HÌNH, HỘP Hình 2. Chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Mức cân bằng của đầu tư NC&PT.

Tỷ lệ % GDP dành cho R&D của Trung Quốc. Nguồn chính cho quỹ R&D Trung Quốc so với Nhật Bản và Mỹ. Tỷ lệ % GDP dành cho R&D của Hàn Quốc. Tỷ lệ % GDP dành cho R&D của Iseral.

Thống kê các doanh nghiệp khảo sát.127 Hộp 1: Doanh nghiệp lớn.130 Hộp 2: Doanh nghiệp start-up.131 ix MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, Đảng ta đã sớm xác định khoa học và công nghệ (KHCN) là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) đất nước. Hơn 30 năm đổi mới, KHCN nước ta đã có bước tiến dài trong xây dựng và phát triển tiềm lực, đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế-xã hội (KT-XH), bảo đảm quốc phòng-an ninh (QP-AN), cải thiện an sinh xã hội và chất lượng cuộc sống, đưa nước ta từ một nước kém phát triển gia nhập nhóm các nước có thu nhập trung bình. Tuy nhiên, so với mục tiêu và nhiệm vụ đề ra, KHCN nước ta phát triển chưa tương xứng với tiềm năng và vị trí, chưa thực sự trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy KT-XH và khắc phục được tình trạng tụt hậu so với khu vực và trên thế giới.

Một trong những nguyên nhân chính của thực trạng này là đầu tư cho KHCN còn thấp so với mặt bằng của các quốc gia có nền khoa học tương đối phát triển, trong đó phần nhiều vẫn dựa vào nguồn lực hạn chế của Ngân sách nhà nước (NSNN). Hoạt động KHCN có vai trò gián tiếp tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua việc kích thích sự đổi mới và sáng tạo trong nội tại của một quốc gia [116].