Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu x bộ phận cơ thể người trong tiếng việt dưới góc

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Trong tiếng Việt, có rất nhiều kết cấu thuộc dạng “X + bộ phận cơ thể người (BPCTN)”. Chúng là một đơn vị ngôn ngữ có hình thức cấu tạo riêng và có tầm quan trọng trong cấu tạo ngữ tiếng Việt. Khái niệm của ngữ cố định và đặc điểm của nó trong sự phân biệt với các đơn vị ngôn ngữ khác trong tiếng Việt cũng là một chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam. Các từ chỉ BPCTN là một trường từ vựng phong phú trong tiếng Việt.

Theo Nguyễn Văn Chiến (2004; tr.256-259), cách gọi tên các BPCTN trong tiếng Việt có nguồn gốc dựa trên cơ sở văn hóa cái mà được hình thành dựa trên hai nguyên lý tương tác căn bản sau đây: con người là một tiểu vũ trụ trong mối quan hệ với đại vũ trụ nhưng lại là vũ trụ trung tâm; con người tự nhận thức chính bản thân mình trong tính trung tâm của nó – tự giải phẫu cơ thể mình rồi hướng ra đại vũ trụ và ngược lại, nhìn từ đại vũ trụ để nghiệm ra hay soi rọi chính mình trong quá trình nhận thức ấy. Nguyễn Văn Chiến cũng liệt kê các đặc trưng về hình thức và cấu trúc ngữ nghĩa của trường từ vựng chỉ BPCTN tiếng Việt như sau: thứ nhất, chúng đều có ý nghĩa định danh biểu vật các BPCTN từ trên xuống dưới, từ trái qua phải và từ ngoài vào trong cơ thể; thứ hai, dựa trên cơ chế chuyển nghĩa, các từ vựng chỉ BPCTN tiếng Việt đều có thêm một hay nhiều ý nghĩa biểu trưng (là ý nghĩa xã hội); thứ ba, cái ý nghĩa xã hội này nhiều khi lại làm cho từ chỉ BPCTN chuyển loại hẳn thành một từ đồng âm khác nghĩa; thứ tư, một số lượng lớn các từ chỉ BPCTN với ý nghĩa biểu trưng của mình đã kết hợp với nhau tạo thành những từ ghép có từ hai yếu tố trở lên, có tính biểu trưng cao, chứa đựng những đặc trưng văn hóa dân tộc; thứ năm, một số lớn các từ chỉ BPCTN đã trở thành các vật chiếu để cấu tạo các từ vựng mới, biểu chỉ những khái niệm mới, rộng lớn hơn, liên quan đến thế giới khách quan của con người. Còn theo Nguyễn Đức Tồn (2002; tr.405-421), hiện tượng trong tiếng Việt lấy một số bộ phận cơ thể, thường là cơ quan nội tạng, để biểu trưng cho thế giới tâm lý, tình cảm của con người Việt là một hiện tượng khá lý thú. Theo ông, người Việt hết sức coi trọng trục tâm – thận và lấy “lòng” làm biểu tượng cho tình cảm nói chung, tình yêu nói riêng.

Thế giới tâm lý, tình cảm của người Việt được biểu trưng bằng BPCTN là hết sức đa dạng và phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Nguyễn Đức Tồn cho rằng, về phương diện lý thuyết, mỗi dân tộc theo quan niệm của mình có thể gán một số hiện tượng tâm lý nào đó cho một số BPCTN nhất định và ngược lại, cùng một BPCTN có thể được 2 phân công có chức năng biểu trưng cho những hiện tượng tâm lý hay tình cảm khác nhau. Ông đã thống kê được trong tiếng Việt đã sử dụng 397 đơn vị để gọi tên 289 BPCTN khác nhau (2002; tr. Còn theo Kovecses (2010; tr.18-54), các BPCTN là một miền nguồn lý tưởng cho chúng ta, thông qua phép ẩn dụ, để có thể hiểu được thấu đáo những miền đích trừu tượng.

Kovecses dẫn số liệu từ công trình nghiên cứu được thực hiện bởi một học trò của ông là Réka Benczes, trong đó thống kê rằng trong số 12.000 thành ngữ tìm kiếm được có sử dụng phương tiện ẩn dụ thì đã có hơn 2.000 thành ngữ có bao gồm BPCTN. Điều này cho thấy rằng, một số lượng rất lớn các ẩn dụ ý niệm đến từ trải nghiệm thực tế của chúng ta với cơ thể con người. Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) là một ngành học đang phát triển tại Việt Nam trong thời gian gần đây và hứa hẹn vẫn sẽ còn nhiều tiềm năng to lớn mà trong chừng mực nào đó chúng ta chưa thể nghiên cứu hết được. NNHTN, cũng giống như các ngành khoa học ngôn ngữ khác, nghiên cứu để có thể miêu tả và giải thích một cách chính xác nhất tính hệ thống của ngôn ngữ, cấu trúc và chức năng của nó, cũng như trả lời cho câu hỏi bằng cách nào mà chức năng này được ngôn ngữ thể hiện.

Tuy nhiên, lý do quan trọng nhất để khởi nguồn cho sự xuất hiện của NNHTN đó là nó phải tìm ra câu trả lời cho câu hỏi liệu ngôn ngữ có phản ánh các mô hình tư duy của chúng ta hay không? Liệu ngôn ngữ có phản ánh những thuộc tính và những nét khu biệt cơ bản trong kiểu mẫu tư duy của con người hay không? Nói cách khác, nghiên cứu ngôn ngữ dưới cách nhìn của NNHTN phải liên hệ với sử dụng, với cách thức mà con người ý niệm hóa và phạm trù hoá. Một lý do nữa làm cho NNHTN có điểm riêng so với các ngành khoa học ngôn ngữ khác đó là yêu cầu giải quyết thấu đáo mối quan hệ giữa ngôn ngữ với tư duy và các trải nghiệm của con người trong thế giới tự nhiên. Để giải quyết những giả thuyết đã đặt ra, NNHTN đã dựa trên, xây dựng và phát triển một số các nguyên lý cơ bản nhất bao gồm nghiên cứu cấu trúc và tổ chức của ngôn ngữ (hay còn được gọi là Ngữ pháp học tri nhận), nghiên cứu các khía cạnh của tư duy, tổ chức và cấu trúc của ý niệm (hay còn được gọi là Ngữ nghĩa học tri nhận). Vì các lý do đó, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu X + bộ phận cơ thể người” trong tiếng Việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận (so sánh với tiếng Anh)” để làm hướng nghiên cứu cho luận án của mình.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là vận dụng các lý thuyết của NNHTN để tìm hiểu và phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt và tiếng Anh; phân tích các ánh xạ ý niệm của các ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN) trong các kết cấu này; tìm ra cơ chế tri nhận và mô hình tri nhận của các ADYN và HDYN; mối tương tác giữa ADYN và HDYN trong phạm vi được khảo sát; so sánh để góp phần chỉ ra những sự tương đồng và khác biệt giữa hai dân tộc Việt và Anh trong tư duy và đặc trưng văn hóa. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích đó, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án thể hiện ở những vấn đề được đặt ra qua các câu hỏi nghiên cứu sau đây: a. Các mô hình ánh xạ, cơ chế tri nhận và mô hình tri nhận của các ADYN và HDYN trong các kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt và tiếng Anh được biểu hiện cụ thể như thế nào? b.

Ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm có vai trò như thế nào trong quá trình ý niệm hóa của các kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt và tiếng Anh? c. Mô hình tri nhận và đặc trưng văn hóa dân tộc của người Việt và người Anh có gì khác biệt? 3. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu về kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt; kết cấu “X + BPCTN” tiếng Anh; ADYN và HDYN trong các kết cấu này.

Phạm vi nghiên cứu Luận án tiến hành khảo sát ngữ liệu là kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt và tiếng Anh. Về giới hạn nghiên cứu, trên ngữ liệu tiếng Việt, đối tượng khảo sát của luận án là các kết cấu có hai hình tiết; bên cạnh đó, trong khi miêu tả ngữ liệu để phân tích, luận án có kết hợp liên hệ đến các kết cấu có bốn hình tiết, thực chất là các ngữ đoạn hai hình tiết kép về mặt kết cấu và có quan hệ với nhau về mặt nghĩa để biện giải. Còn trong tiếng Anh, ngữ liệu nghiên cứu là các kết cấu “X + BPCTN” bao gồm hai hoặc nhiều đơn vị từ trong đó bao gồm yếu tố X kết hợp với một từ chỉ BPCTN và được cấu trúc thành một cụm từ hoặc mệnh đề. Ngoài ra, luận án chỉ lựa chọn tập trung khảo sát một nhóm các BPCTN có liên quan, chứ không khảo sát hết toàn bộ các BPCTN thuộc lục phủ, ngũ tạng theo 4 giải phẫu sinh lý học.

Bên cạnh đó, để đảm bảo tính điển mẫu và xác suất trong thống kê, luận án chỉ thống kê và nghiên cứu các BPCTN (cả trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh) có tần suất xuất hiện tương đối phù hợp. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU 4. Phương pháp nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu chính bao gồm: - Phương pháp miêu tả: phân tích các miền ý niệm nguồn và đích để phân tích ngữ nghĩa tri nhận của các yếu tố chỉ BPCTN trong kết cấu. - Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: là phương pháp đặc trưng để nghiên cứu ngữ nghĩa, cấu trúc và cơ chế xây dựng ngữ nghĩa của đối tượng.

- Phương pháp đối chiếu trường từ vựng – ngữ nghĩa: là phương pháp phân tích trường từ vựng – ngữ nghĩa của kết cấu “X + BPCTN” tiếng Việt và tiếng Anh, từ đó tìm ra những tương đồng và khác biệt trong văn hoá, tư duy của người Việt và người Anh. - Phương pháp đối chiếu: đây là một phương pháp không thể thiếu để tìm ra những tương đồng và khác biệt trong văn hoá, tư duy của người Việt và người Anh: lấy tiếng Việt làm trung tâm của nghiên cứu và phân tích, còn tiếng Anh là ngôn ngữ được liên hệ để so sánh, đối chiếu. Nguồn ngữ liệu - Để có tư liệu nghiên cứu, luận án đã tiến hành khảo sát và thu thập ngữ liệu từ 29 tác phẩm văn chương nhiều tập, trong đó có 18 tác phẩm văn chương Việt Nam, 3 tác phẩm văn chương Anh (Mỹ) và 8 tác phẩm dịch (bao gồm 3 tác phẩm tiếng Anh (Mỹ) được dịch ra tiếng Việt và 5 tác phẩm tiếng Việt được dịch ra tiếng Anh). - Ngoài ra, luận án còn tiến hành khảo sát và thu thập ngữ liệu từ 8 cuốn Từ điển tiếng Việt và tiếng Anh, bao gồm 2 cuốn tiếng Việt và 6 cuốn tiếng Anh (trong đó có 4 Từ điển trực tuyến).

- Phần Phụ lục của luận án thống kê 1242 ngữ cảnh trích từ các nguồn ngữ liệu nêu trên; trong đó có 796 ngữ cảnh trích từ các nguồn ngữ liệu tiếng Việt và 446 ngữ cảnh trích từ các nguồn ngữ liệu tiếng Anh.