Nghiên cứu áp dụng công cụ kinh tế cho quản lý môi trường trong khai thác than v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT NGUYỄN THỊ KIM NGÂN NGHI£N CøU ¸P DôNG C¤NG Cô KINH TÕ CHO QU¶N Lý M¤I TR¦êNG TRONG KHAI TH¸C THAN VïNG QU¶NG NINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2011 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT NGUYỄN THỊ KIM NGÂN NGHI£N CøU ¸P DôNG C¤NG Cô KINH TÕ CHO QU¶N Lý M¤I TR¦êNG TRONG KHAI TH¸C THAN VïNG QU¶NG NINH Chuyên ngành: Kinh tế công nghiệp Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. TS Nhâm Văn Toán HÀ NỘI - 2011 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi. Các số liệu và trích dẫn trong luận án có nguồn gốc rõ ràng và trung thực Tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các hình vẽ, đồ thị Mở đầu 1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CÔNG CỤ KINH TẾ CHO QUẢN LÝ 6 MÔI TRƯỜNG 1. Tổng quan về quản lý môi trường 6 1.

Tổng quan lý luận về công cụ kinh tế cho quản lý môi trường 10 1. Kinh nghiệm việc sử dụng công cụ kinh tế cho quản lý môi trường 31 trên thế giới 1. Tổng quan nghiên cứu việc sử dụng công cụ kinh tế cho quản lý 43 môi trường của Việt Nam Chương 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÔNG CỤ KINH 53 TẾ CHO QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC THAN VÙNG QUẢNG NINH 2.Tình hình khai thác than và các nguồn gây ô nhiễm tại vùng Quảng 53 Ninh hiện nay. Phân tích thực trạng áp dụng công cụ kinh tế cho quản lý môi 69 trường trong khai thác than vùng Quảng Ninh 2.3 Nhận xét 90 Chương 3:ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ 93 CÔNG CỤ KINH TẾ HIỆN ĐANG ÁP DỤNG CHO QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC THAN VÙNG QUẢNG NINH 3.

Các quan điểm định hướng của NCS về sử dụng công cụ kinh tế 93 cho quản lý môi trường 3. Đề xuất hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của công cụ kinh tế cho 97 quản lý môi trường trong khai thác than vùng Quảng Ninh 3. Một số giải pháp hỗ trợ khác 123 Kết luận, kiến nghị 129 Danh mục công trình công bố của tác giả 132 Danh mục tài liệu tham khảo 133 Phụ lục 139 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TĂT BOD: Nhu cầu oxy hóa BPP: Người hưởng thụ phải trả tiền BVMT: Bảo vệ môi trường CAC: Điều hành kiểm soát CN: Cử nhân ĐTM: Đánh giá tác động môi trường EIs: Hệ thống công cụ kinh tế GEF: Quỹ môi trường toàn cầu HĐQT: Hội đồng quản trị KHCN&MT: Khoa học công nghệ và môi trường KS: Kỹ sư KQPHMT: Ký quỹ phục hồi môi trường NCS: Nghiên cứu sinh PPP: Người gây ô nhiễm phải trả tiền OEDC: Hợp tác kinh tế phát triển châu Âu TAC: Tổng chi phí cho công nghệ và xử lý ô nhiễm TCVN: Tiêu chuẩn Việt Nam TCCP: Tiêu chuẩn cho phép TCPMT: Tổng chi phí môi trường TEC: Tổng chi phí thiệt hại cho bên ngoài TN&MT: Tài nguyên và môi trường TSS: Tổng chất rắng lơ lửng TGĐ: Tổng giám đốc Th.S: Thạc sỹ QLMT: Quản lý môi trường QMT TKV: Quĩ môi trường than Việt Nam SXKD: Sản xuất kinh doanh SXSH: Sản xuất sạch hơn UBND: Ủy ban nhân dân WB: Ngân hàng thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG Số bảng Tên bảng Trang Bảng 1.1 Phân loại công cụ quản lý môi trường theo chức năng 9 Bảng 1.2 Phân loại công cụ quản lý môi trường theo bản chất 9 Bảng 1.3 Các loại công cụ kinh tế cho quản lý môi trường 23 Bảng 1.4 Phân tích một số công cụ kinh tế với công cụ pháp lý sử 27 dụng cho quản lý môi trường Bảng 1.5 Công cụ kinh tế áp dụng cho quản lý môi trường tại các 32 nước OECD Bảng 1.6 Thuế môi trường ở Thụy Điển năm 2000 - 2005 35 Bảng 1.7 Qui định thu phí phục hồi môi trường trong khai thác 39 khoáng sản của Tỉnh Giang Tô – Trung Quốc Bảng 1.8 Qui định thu phí phục hồi môi trường trong khai thác 40 khoáng sản của Tỉnh Tứ Xuyên – Trung Quốc Bảng 1.9 Quỹ môi trường tại một số quốc gia trên thế giới 41 Bảng 1.10 Những công cụ kinh tế cho quản lý môi trường đang áp 45 dụng tại Việt Nam Bảng 2.1 Các chỉ tiêu chủ yếu về kết quả hoạt động khai thác than 56 của Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam từ năm 2000 đến năm 2009 Bảng 2.2 Ô nhiễm môi trường không khí và nước thải tại khu vực 67 khai thác của một số mỏ trong vùng khai thác than Bảng 2.3 Hệ thống tổ chức quản lý môi trường trong Tập đoàn công 154(phụ nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam lục08) Bảng 2.4 Đội ngũ và trình độ cán bộ môi trường của Tập đoàn công 156 (phụ nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam lục 09) Bảng 2.5 Mức thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp 85 Bảng 3.1 Lựa chọn phương pháp định giá giá trị môi trường trong 106 hoạt động khai thác than Bảng 3.2 Tổng hợp chi phí thiệt hại trong khai thác mỏ năm 2009 – 2010 118 Bảng 3.3 Chi phí ngoại ứng do hoạt động khai thác than 118 Bảng 3.4 Báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh năm 2010 120 của Công ty CP than Núi Béo Bảng 3.5 Báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh năm 2010 121 của Công ty Cổ phần than Vàng Danh DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Số hình vẽ Tên hình vẽ Trang Hình 1.1 Ngoại ứng tiêu cực của một ngành công nghiệp 14 Hình 1.2 Mức ô nhiễm tối ưu dựa vào tối thiểu hóa chi phí 17 Hình 1.3 Mối ảnh hưởng giữa mức độ ô nhiễm thiệt hại kinh tế do ô nhiễm 18 môi trường và chi phí lợi ích của bảo vệ môi trường Hình 1.4 Ý nghĩa của nguyên tắc PPP trong nền kinh tế thị trường 29 Hình 1.5 Phân tích công cụ quản lý môi trường trong mối quan hệ logic 44 Hình 2.1 Ô nhiễm môi trường không khí tại Quảng Ninh do khai thác than 59 Hình 2.2 Ô nhiễm môi trường nước vùng Quảng Ninh do khai thác than 60 Hình 2.3 Hiện trạng các bãi thải trong khai thác than vùng Quảng Ninh 61 Khung 2.1 Ảnh hưởng tới người lao động tại các mỏ than vùng Quảng Ninh 63 Hình 3.1 Sơ đồ cơ sở định giá thiệt hại của hoạt động khai thác than 105 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế, sự gia tăng dân số và quá trình đô thị hóa, môi trường sống của con người ngày càng bị tàn phá nặng nề.

Đất, nước, không khí ngày càng bị ô nhiễm nặng, rừng xanh ngày càng bị thu hẹp, nhiều loài sinh vật bị biến mất.Hậu quả là thiên tai, dịch bệnh ngày càng gia tăng và biến đổi khó lường. Tai họa rình rập hàng ngày đã làm bừng tỉnh nhận thức của con người: Nếu không có những biện pháp hữu hiệu chống ô nhiễm, bảo vệ tốt môi trường thì con người khó có thể tránh khỏi thảm họa diệt vong do chính mình gây ra. Kinh tế càng phát triển thì môi trường càng có nguy cơ bị hủy hoại. Bảo vệ môi trường trở thành một điều kiện cần để phát triển bền vững.

Chính vì điều đó, Đảng và Nhà nước ta đã xác định: Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ của toàn xã hội, của các cấp, các ngành, các tổ chức, của cả cộng đồng và của mọi người. Để làm được việc đó, nhất thiết phải sử dụng đồng bộ các công cụ hành chính, luật pháp, giáo dục truyền thông, kinh tế - tài chính.nhằm bảo vệ tốt nhất, hiệu quả nhất môi trường sống của chúng ta. Trong số các công cụ trên, công cụ kinh tế - tài chính chiếm vị trí rất quan trọng và có thể phát huy hiệu quả lâu dài trong sự nghiệp bảo vệ môi trường. Từ những thập niên cuối thế kỷ 20, nhiều quốc gia trên thế giới đã nghiên cứu về mặt lý thuyết của công cụ kinh tế trong các giải pháp về bảo vệ môi trường và nó đã được khẳng định được vai trò của mình bằng thực tiễn.

Đối với Việt Nam, từ khi Luật bảo vệ môi trường năm 1994 được ban hành và sửa đổi năm 2005 thì công tác bảo vệ môi trường đã được chú trọng trong mọi hoạt động phát triển của nền kinh tế quốc dân. Công cụ kinh tế cũng đã và đang được nghiên cứu áp dụng vào thực tế trong quản lý môi trường. Mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu một cách hệ thống lý thuyết về các công cụ quản lý môi trường, đặc biệt là công cụ kinh tế, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được đề cập một cách toàn diện và cụ thể. Chính vì vậy, việc vận dụng công cụ kinh tế vào thực tiễn gặp nhiều bất cập và khó khăn, đó cũng là nguyên nhân chính làm cho việc sử dụng công cụ trên không có hiệu quả.

Đối với 2 ngành khai thác khoáng sản, hiện tại đã và đang áp dụng một số loại hình của công cụ kinh tế như lệ phí thải, ký quĩ môi trường, phạt vi phạm môi trường trong khai thác. nhưng áp dụng với phạm vi chưa lớn, chưa đồng bộ, chưa có sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn, chưa phản ánh được hết ý nghĩa của công cụ đòn bẩy kinh tế để giải quyết sự mâu thuẫn của phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Theo chiến lược phát triển của ngành than Việt Nam, sản lượng khai thác than ngày càng tăng phù hợp với nhu cầu về năng lượng trong nước cũng như xuất khẩu, đã và đang là một sức ép lớn ảnh hưởng đến môi trường, hiện trạng ô nhiễm môi trường trong các khu khai thác đang ở mức báo động. Chính vì vậy, việc nghiên cứu sinh nghiên cứu áp dụng công cụ kinh tế cho quản lý môi trường trong khai thác than vùng Quảng Ninh là vấn đề hết sức cần thiết và cấp bách, với mục tiêu giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, góp phần thực hiện phát triển bền vững ngành công nghiệp than.

Mục tiêu của đề tài Mục tiêu của đề tài luận án là: Đề xuất hoàn thiện và nâng cao hiệu quả một số công cụ kinh tế phù hợp trong khai thác than, nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý và bảo vệ môi trường tại các doanh nghiệp mỏ vùng Quảng Ninh .