Ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập và biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ – LUẬT NGUYỄN THỊ MAI ẢNH HƯỞNG CỦA RỦI RO ĐẾN THU NHẬP VÀ BIỆN PHÁP ỨNG PHÓ CỦA HỘ GIA ĐÌNH NÔNG THÔN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ Chuyên ngành: Kinh tế học Mã số chuyên ngành: 62310101 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. HẠ THỊ THIỀU DAO Phản biện độc lập 1: PGS. TS Nguyễn Thuấn Phản biện độc lập 2: TS Phạm Ngọc Dưỡng TP. Hồ Chí Minh năm 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập và biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được thực hiện dưới sự hướng dẫn của Người hướng dẫn khoa học.

Tất cả tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc rõ ràng, được công bố theo đúng quy định và được trích dẫn đầy đủ. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực. Nội dung của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính pháp lý trong quá trình nghiên cứu khoa học của luận án này.

Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mai ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự quan tâm, khích lệ và hỗ trợ của Khoa Kinh tế, Phòng Sau đại học. Kết quả nghiên cứu khoa học dựa trên sự hướng dẫn, động viên và hỗ trợ rất nhiều từ Quý Thầy, Cô Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất đến PGS, TS. Hạ Thị Thiều Dao, người hướng dẫn khoa học trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Những gợi ý, chỉnh sửa, góp ý và động viên của Cô đã tạo cho tôi nhiều động lực về tinh thần, giúp đỡ tôi trong những lúc tôi cảm thấy khó khăn nhất, mang đến cho tôi những kiến thức khoa học rộng lớn và sâu sắc về chuyên môn. Những kiến thức này không chỉ bổ ích cho luận án mà còn hỗ trợ tôi rất nhiều trong việc nghiên cứu sau này. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS, TS. Nguyễn Chí Hải – Trưởng Khoa Kinh tế và PGS, TS.

Đỗ Phú Trần Tình – Trưởng Phòng Sau đại học, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Hai Thầy luôn nhắc nhở, khích lệ, góp ý giúp tôi hoàn thành luận án tốt hơn. Tôi xin cảm ơn Quý Thầy, Cô trong Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, Khoa Kinh tế Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã hỗ trợ công tác đào tạo trong suốt thời gian tôi học tập tại đây. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân đã luôn bên cạnh, động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi có đủ nghị lực và sự tập trung hoàn thành luận án này.

Trân trọng cảm ơn! Tp. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mai iii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. vii DANH MỤC BẢNG BIỂU. ix DANH MỤC HÌNH VẼ.

xi CHƯƠNG 1. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu chung.

Mục tiêu cụ thể. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Nguồn dữ liệu. Đóng góp khoa học của luận án. Cấu trúc luận án.

7 Tóm tắt chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ. Ảnh hưởng của tần suất xảy ra rủi ro đến thu nhập của hộ.

Ảnh hưởng của các loại rủi ro đến thu nhập của hộ. Ảnh hưởng của đa dạng hóa thu nhập đến thu nhập của hộ khi có rủi ro. Ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ thông qua các đặc điểm của hộ 16 2. Các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn biện pháp ứng phó với rủi ro của hộ.

Theo đặc điểm của hộ. Theo loại rủi ro và sự phát triển của các thị trường. Ảnh hưởng của thái độ đối với rủi ro và thu nhập đến sự lựa chọn biện pháp ứng phó. Đóng góp của các nghiên cứu trước, khoảng trống nghiên cứu.

Đóng góp của các nghiên cứu trước. Khoảng trống nghiên cứu. 32 Tóm tắt chương 2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro, thu nhập và biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn.

Các khái niệm về rủi ro. Lý thuyết đo lường thái độ đối với rủi ro. Lý thuyết về hữu dụng kỳ vọng. Lý thuyết triển vọng.

Khái niệm hộ gia đình và thu nhập của hộ gia đình. Khái niệm hộ gia đình. Khái niệm thu nhập của hộ gia đình. Lý thuyết ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ.

Lý thuyết đo lường ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập thông qua các hàm sản xuất. Lý thuyết về mức độ ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ. Lý thuyết về biện pháp ứng phó với rủi ro của hộ. Khung phân tích.

61 Tóm tắt chương 3. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu. Quy trình nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu.

Các mô hình phân tích dữ liệu bảng. Đề xuất mô hình nghiên cứu. 81 Tóm tắt chương 4. Thực trạng rủi ro, thu nhập và biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn Việt Nam.

Khái quát các nguồn thu nhập của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Khái quát các loại rủi ro của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Tỷ lệ và tần suất các loại rủi ro. Thiệt hại do các rủi ro.

Tỷ lệ phục hồi sau rủi ro của hộ. Khái quát biện pháp ứng phó với rủi ro của hộ gia đình nông thôn Việt Nam 92 5. Thực trạng nhân khẩu và kinh tế của hộ gia đình bị rủi ro. Thực trạng nhân khẩu của hộ bị rủi ro.

Thực trạng kinh tế của hộ bị rủi ro. Thực trạng các rủi ro theo nguồn thu nhập của hộ gia đình. Thực trạng rủi ro và biện pháp ứng phó với rủi ro của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Thực trạng nhân khẩu theo biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn Việt Nam.

Thực trạng kinh tế và thái độ với rủi ro của chủ hộ. 101 Tóm tắt chương 5. Kết quả nghiên cứu định lượng đo lường ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập và biện pháp ứng phó của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ gia đình nông thôn Việt Nam.

Ma trận tương quan. Phân tích mô hình hồi quy và thảo luận kết quả nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn biện pháp ứng phó với rủi ro của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Ma trận tương quan.

Phân tích mô hình hồi quy và thảo luận kết quả nghiên cứu. Kết luận tổng hợp và những điểm mới của đề tài được đúc kết từ kết quả của các mô hình hồi quy. 152 Tóm tắt chương 6. Khuyến nghị một số chính sách nhằm khắc phục rủi ro và nâng cao năng lực ứng phó.

Một số khuyến nghị nhằm giảm thiểu thiệt hại do rủi ro và nâng cao năng lực ứng phó của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Công tác khuyến nông. Đa dạng hóa thu nhập. Bảo hiểm sức khỏe.

Nâng cao trình độ học vấn. Phát triển các hoạt động hỗ trợ từ cộng đồng. Tăng cường các chính sách tín dụng ưu đãi. Nâng cao chất lượng khám chữa bệnh bằng bảo hiểm sức khỏe.

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền biện pháp ứng phó cho nông dân. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. 186 Tóm tắt chương 7. 187 vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ARDSPS Chương trình hỗ trợ nông nghiệp và phát triển nông thôn BSPS Chương trình hỗ trợ khu vực kinh doanh CED Hàm hiệu quả sản xuất với các biến phi truyền thống CIEM Viện quản lý Kinh tế Trung ương CSA Nông nghiệp thông minh với khí hậu DERG Nhóm Nghiên cứu Kinh tế, Trường Đại học Tổng hợp Copenhagen ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long FEM Mô hình hiệu ứng cố định GSO Tổng cục thống kê ILSSA Viện Khoa học Lao động và Xã hội LSDV Mô hình biến giả bình phương nhỏ nhất NN và PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn Pooled OLS Mô hình hồi quy gộp cho hệ số không thay đổi REM Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên RRTN Rủi ro tự nhiên RRSB Rủi ro sâu, dịch bệnh RRKT Rủi ro kinh tế RRCN Rủi ro cá nhân THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TNNN Thu nhập nông nghiệp TNTL Thu nhập tiền lương, tiền công TNPNN Thu nhập phi nông nghiệp TNK Thu nhập khác UNU - WIDER Viện nghiên cứu Kinh tế Phát triển Thế giới thuộc Đại học Liên Hiệp quốc VARHS Bộ dữ liệu điều tra tiếp cận nguồn lực hộ gia đình viii VED Hàm hiệu quả sản xuất với các biến truyền thống VHLSS Điều tra mức sống dân cư Việt Nam ix DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3.

Tóm tắt các khái niệm về rủi ro. Các loại rủi ro trong sản xuất nông nghiệp. Tóm tắt các loại rủi ro. Phân loại thu nhập theo các hoạt động.

Tóm tắt các phân loại về nguồn thu nhập của hộ. Tóm tắt lý thuyết về ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ. Tóm tắt các lý thuyết về biện pháp ứng phó với rủi ro. Diễn giải các biến trong mô hình đo lường ảnh hưởng của rủi ro đến thu nhập của hộ.

Diễn giải các biến trong mô hình xác định các yếu tố ảnh hưởng đến biện pháp ứng phó với rủi ro. Đo lường hệ số thái độ với rủi ro. Giá trị kỳ vọng của mỗi lựa chọn. Số hộ của mẫu nghiên cứu theo tỉnh.

Phân bổ mẫu nghiên cứu theo 12 tỉnh trong dữ liệu điều tra. Tỷ trọng các nguồn thu nhập của hộ ở nông thôn .2 Đặc điểm nhân khẩu của hộ bị rủi ro.3 Đặc điểm kinh tế của hộ bị rủi ro. Tỷ lệ lựa chọn các biện pháp ứng phó theo rủi ro.5 Đặc điểm nhân khẩu của hộ bị rủi ro.6 Đặc điểm kinh tế và thái độ đối với rủi ro .