Ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động của chính sách tiền tệ lên các yếu

1 Giới thiệu Cùng với chính sách tài khóa, CSTT giữ một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giải quyết việc làm (Cochrane, 1998; Mishkin, 2002; Berument & Dincer, 2008). Một sự thay đổi trong lãi suất điều hành của NHTW sẽ có tác động đến lãi suất thương mại ngắn hạn, dài hạn của hệ thống ngân hàng, và tác động lên các hoạt động kinh tế. Chẳng hạn, khi lãi suất thương mại ngắn hạn và dài hạn giảm xuống, các hộ gia đình sẽ sẵn sàng hơn trong việc tiêu dùng các hàng hóa và dịch vụ, các doanh nghiệp sẽ ở vào vị thế sẵn sàng hơn để thực hiện việc đầu tư nhằm mở rộng các hoạt động sản xuất kinh doanh. Do đó, các doanh nghiệp cũng sẽ gia tăng việc thuê mướn nhân công và thúc đẩy sản xuất.

Kết quả thông thường là thất nghiệp sẽ giảm đi, tài sản của các gia đình sẽ gia tăng, và kinh tế sẽ tăng trưởng. Bên cạnh đó, CSTT cũng có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát lạm phát (Chowdhury và cộng sự, 1995; Kahn và cộng sự, 2002; Bhuiyan & Lucas, 2007; Berument & Dincer, 2008). Khi lãi suất giảm, nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ gia tăng có xu hướng thúc đẩy tiền lương và các chi phí khác tăng theo, bởi nhu cầu cao hơn đối lao động và nguyên liệu, máy móc cần thiết cho sản xuất. Hơn nữa, diễn biến của CSTT sẽ tạo ra kỳ vọng về cách thức và kết quả mà nền kinh tế sẽ vận hành trong tương lai, trong đó có kỳ vọng về giá cả và tiền lương, và những kỳ vọng này sẽ tác động trực tiếp lên lạm phát hiện tại.

Những phân tích trên về vai trò của CSTT đối với thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết việc làm cũng như tác động đến lạm phát chỉ mới xem xét trong điều kiện của một nền kinh tế đóng. Trong một nền kinh tế mở, mọi thứ không chỉ dừng lại ở đó. CSTT thắt chặt đi kèm với sự gia tăng lãi suất trong nước không chỉ tác động đến các nhân tố nội địa mà còn cả những yếu tố ở bên ngoài biên giới quốc gia (Romer, 1993; Rogoff, 2003; Woodford, 2007; Mishkin, 2009). Sự gia tăng này có thể đem lại cho các nhà đầu tư 2 nước ngoài một tỷ lệ lợi nhuận cao hơn khi đầu tư vào các tài sản trong nước.

Điều đó có nghĩa là những tài sản nội địa (theo đồng nội tệ) sẽ hấp dẫn hơn, do đó mà cán cân vốn sẽ biến động. Kết quả là đồng nội tệ có thể tăng giá, làm giảm giá của hàng nhập khẩu và tăng giá của hàng xuất khẩu, ảnh hưởng đến cán cân thương mại nói riêng và cán cân thanh toán nói chung. Đến lượt nó, việc giảm giá hàng nhập khẩu và tăng giá hàng xuất khẩu có thể kéo giảm đà tăng giá của hàng hóa và lạm phát trong nước. Việc gia tăng các nguồn vốn chảy vào có thể sẽ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giải quyết việc làm.

Nói cách khác, có thể độ mở nền kinh tế có vai trò trong tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô. Như vậy, các lý thuyết kinh tế đã thừa nhận độ mở của nền kinh tế có ảnh hưởng đến tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô. Về mặt thực nghiệm, trên thế giới cũng đã có những nghiên cứu đề cập đến tác động này. Các nghiên cứu của Karras (1999a, 1999b, 2001), Berument và Dogan (2003), Işık và cộng sự (2005), Işık và Acar (2006), Berument và cộng sự (2007) đã cho thấy vai trò của độ mở đối với tác động của CSTT lên tăng trưởng kinh tế, lạm phát và tỷ giá hối đoái, ở các quốc gia phát triển và cả đang phát triển.

Tuy nhiên, có ít nhất hai vấn đề mà những nghiên cứu thực nghiệm được tìm thấy chưa thể trả lời thỏa đáng. Thứ nhất, CSTT không chỉ có tác động lên tăng trưởng kinh tế, lạm phát và tỷ giá hối đoái ở các quốc gia mà còn có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc làm, giảm thất nghiệp; duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính; cân bằng cán cân thanh toán quốc tế và nhiều tác động khác, theo Fry và cộng sự (2000), Mishkin (2004) hay Bordo (2007). Như vậy, độ mở nền kinh tế sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các tác động này (tức tác động lên thất nghiệp, cán cân thanh toán, sự ổn định của hệ thống tài chính và nhiều mục tiêu khác) của CSTT? 3 Thứ hai, ở các quốc gia chuyển đổi - đối tượng chưa có nghiên cứu nào thực hiện - thì có hay không sự ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô; nếu có thì sự tác động này diễn ra như thế nào, giống hay khác với tác động này ở các quốc gia phát triển hay đang phát triển khác. Trên cơ sở các nhận định đó, luận án “Ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động của chính sách tiền tệ lên các yếu tố kinh tế vĩ mô” là sự bổ sung cần thiết vào các nghiên cứu mang tính thực nghiệm đó.

Luận án này sẽ tiến hành đánh giá tác động của CSTT lên tăng trưởng kinh tế, lạm phát và thất nghiệp ở các quốc gia chuyển đổi1, trong đó có Việt Nam dưới ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế.2 Các nghiên cứu liên quan đến hướng nghiên cứu của luận án Tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô dường như là một đề tài hấp dẫn, bởi những nghiên cứu theo hướng này được thực hiện với số lượng lớn và thực sự đa dạng. Tuy nhiên, đánh giá ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động này vẫn còn một khoảng trống để các nghiên cứu thực nghiệm khác có thể thực hiện. Một trong những nghiên cứu về ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô được ghi nhận là Karras (1999a), đây có thể xem là nghiên cứu mở đường cho những nghiên cứu về sau theo hướng này. Trong nghiên cứu này, Karras (1999a) chọn mẫu số liệu gồm 38 quốc gia, cả phát triển và đang phát triển, sử dụng hai thước đo bao gồm tỷ lệ (XK+NK)/GDP và tỷ lệ NK/GDP để đại diện cho độ mở nền kinh tế.

Kết quả nghiên cứu cho thấy độ mở nền kinh tế càng lớn thì tác động của CSTT lên tăng trưởng kinh tế càng yếu, nhưng tác động của CSTT lên lạm phát sẽ càng mạnh hơn. 1 Như đã trình bày, CSTT không chỉ tác động lên tăng trưởng kinh tế, lạm phát và thất nghiệp, tại sao luận án chỉ đo lường ảnh hưởng của độ mở đến tác động của CSTT lên ba yếu tố này xin được làm rõ ở phần 1. 4 Cũng trong năm 1999, Karras tiếp tục công bố một nghiên cứu khác theo hướng này. Lần này Karras (1999b) sử dụng dữ liệu của 37 quốc gia, tiến hành đo lường ảnh hưởng của độ mở nền kinh tế đến tác động của CSTT lên tỷ giá hối đoái.

Tác giả rút ra kết luận rằng trong điều kiện độ mở nền kinh tế càng lớn, thì tác động của CSTT lên tỷ giá hối đoái càng yếu đi. Karras (2001) tiếp tục là một nghiên cứu về mối quan hệ giữa độ mở nền kinh tế và tác động của CSTT lên tăng trưởng kinh tế. Mẫu nghiên cứu gồm 8 quốc gia (Úc, Canada, Đức, Italia, Nhật Bản, Nam Phi, Anh và Mỹ) trong giai đoạn quý 1/1960 đến quý 4/1993. Kết quả một lần nữa cho thấy độ mở của nền kinh tế càng lớn thì ảnh hưởng của CSTT lên tăng trưởng kinh tế càng nhỏ.

Nghiên cứu này của Karras tiếp tục củng cố kết quả mà Karras (1999a) đã đạt được khi tiến hành với mẫu nghiên cứu khác. Sau các nghiên cứu của Karras2, các nghiên cứu tiếp theo của hướng này lặp lại các đo lường mà Karras (1999a, 1999b, 2001) đã thực hiện3, nhưng với các mẫu số liệu khác, trong những khoảng thời gian khác. Có thể kể ra như các nghiên cứu của Berument và Dogan (2003), Işık và cộng sự (2005), Işık và Acar (2006), Berument và cộng sự (2007) hay Coric và cộng sự (2012). Kết quả từ các nghiên cứu này có cả đồng nhất và không đồng nhất với các nghiên cứu mà Karras (1999a, 1999b, 2001) đã thực hiện.

Có thể thấy rằng số lượng các nghiên cứu theo hướng này còn tương đối ít. Mặt khác, các nghiên cứu từ Việt Nam khi đánh giá tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô như Nguyễn Quỳnh Hoa (2008), Bùi Duy Phú (2009), Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (2010), Hoàng Xuân Bình (2011), Nguyễn Khắc Quốc Bảo (2013), 2 Cho đến thời điểm các nghiên cứu của Karras (1999a, 1999b, 2001) được xuất bản thì tác giả chưa tìm thấy những nghiên cứu khác được công bố trước đó cùng chủ đề này. Trong bài nghiên cứu của mình, Karras (1999a, 1999b, 2001) cũng không cho thấy rằng có những nghiên cứu trước cùng chủ đề đã được công bố. 3 Cho đến thời điểm hoàn thành luận án này, tác giả chưa tìm thấy những nghiên cứu có hướng tiếp cận chủ đề này khác với cách tiếp cận của Karras (1999a, 1999b, 2001).

Vì vậy, quan điểm cho rằng “các nghiên cứu tiếp theo của hướng này lặp lại các đo lường và Karras (1999a, 1999b, 2001) đã thực hiện” có thể thay đổi trong trường hợp tác giả tìm thấy những nghiên cứu có cách tiếp cận khác với cách tiếp cận của Karras (1999a, 1999b, 2001). 5 Nguyễn Thị Ngọc Trang và cộng sự (2013) đều chưa xem xét đến yếu tố độ mở kinh tế.3 Khe hở nghiên cứu Về mặt lý thuyết, các nhà kinh tế vẫn còn nhiều tranh cãi về tác động của CSTT lên các yếu tố kinh tế vĩ mô, trong điều kiện không xem xét và có xem xét đến yếu tố độ mở của nền kinh tế4. Khi đề cập đến vai trò của CSTT, như nghiên cứu này sẽ chỉ ra, vẫn tồn tại ít nhất bốn trường phái lớn có những quan điểm khác nhau về vấn đề này (trường phái cổ điển, trường phái Keynes, trường phái các nhà kinh tế học tiền tệ và trường phái các nhà kinh tế học tân cổ điển)5. Trong điều kiện của nền kinh tế mở, hai luồng quan điểm trái ngược nhau của các nhà kinh tế về tác động của CSTT lên tăng trưởng kinh tế, lạm phát và các yếu tố kinh tế vĩ mô khác vẫn tồn tại song hành (Romer, 1993; Rogoff, 2003; Ball, 2006; IMF, 2006; Kohn, 2006; Yellen, 2006; Papademos, 2007; Woodford, 2007; Mishkin, 2009).